| |
| |
|
|
| |
|
Teanga
Ársa Cheilteach -- Stádas na Gaeilge -- Meath na Gaeilge
Athbheochan
-- Canúintí -- An Caighdeán Oifigiúil
|
| |
|
|
|
|
| Bhíodh treibheanna Ceilteacha ina gcónaí ar fud iarthar
na hEorpa in allód. Iad go léir gaolmhar lena chéile
agus a dteangacha an-chosúil lena chéile. Níl fágtha
beo de na teangacha sin anois ach sé cinn. Roinntear iadsan in
dhá roinn Q-Cheilteach agus P-Cheilteach. Bíonn an fhuaim
"P" in úsáid ag na teangacha seo: An Bhriotáinis
in Iarthuaisceart na Fraince; An Bhreathnais sa Bhreatain Bhig; agus
an Choirnis in Iardheisceart Shasana. Cloistear "C" sna
teangacha seo: An Ghaidhlig in Albain; an Ghaelg in Oileán Mhanann;
agus an Ghaeilge in Éirinn. |
|
|
|
|
Stádas na Gaeilge
|
|
|
| Labhraítear
dhá theanga i measc seanbhunadh na tíre in Éirinn inniú,
an Ghaeilge agus an Béarla. Is í an Ghaeilge an "chéad
teanga oifigiúil" i bPoblacht na hÉireann de réir
an Bhunreachta. Múintear í sna scoileanna go léir,
idir bhunscoileanna agus iarbhunscoileanna. Is ábhar léinn
í sna hollscoileanna in Éirinn agus in ollscoileanna áirithe
ar fud an domhain. Is ábhar roghnach í i gcuraclam scoileanna
na Breataine. Maíonn duine as triúr i bPoblacht na hÉireann
go bhfuil a bheag nó a mhór de Ghaeilge acu agus léiríonn
beirt as triúr báidh leis an teanga. Tá dhá shruth
le sonrú i saol na Gaeilge: meath agus athbheochan. |
|
|
|
| Meath na Gaeilge |
| |
| Bhí tráth ann nuair a labhraíodh
an Ghaeilge mar phríomhtheanga agus mar aonteanga ar fud na hÉireann
uile. Leath sí go hIarthar na hAlban, go hOileán Mhanainn,
agus fiú go hIarthuaisceart Shasana mar a bhfuil a rian le fáil
i logainmneacha go fóill. Cé gur thug Lochlannaigh, Normannaigh,
agus Sasanaigh a dteangacha féin leo isteach sa tír in ionraí
iomadúla bhí an pobal dúchasach, na Gaeil, fós
ag labhairt na Gaeilge sa 17ú aois. |
|
| Concas, Coigistiú, agus Cóilíniú |
| San aois sin briseadh ar chumhacht na dTaoiseach
nGaelach agus scriosadh an seanchóras dlí, Dlíthe na
mBreithiún. Chuir na Sasanaigh rompu Éire a chur faoi chois
agus d'imir siad gach beart chun na críche sin: cogadh agus concas;
mealladh "géill agus athdheonú"; coigistiú
talún agus plandálacha; glantachán eitneach "go
Connacht nó go hIfreann" agus "díbirt thar tír
amach chuig na cóilíneacha Breataineacha thar lear";
apartheid a cleachtaíodh in Éirinn faoi na Péindlíthe.
Cá hionadh gur lean gorta agus imirce an stair léanmhar
sin go dtí sa deireadh nach raibh sna Gaeil a fágadh beo
ach íseal-aicme gan cumhacht. |
|
| Pobal labhartha na Gaeilge |
| Cá hionadh ach oiread gur cuireadh iachall
ar an bpobal a labhair Gaeilge ó dhúchas éirí
as má bhí fonn orthu maireachtáil ar chor ar bith faoi
réimeas na nGall nó dul thar lear go dtí an tOileán
Úr. B'éigean do Ghaeil a dteanga a thréigean dá
n-ainneoin féin agus Béarla a fhoghlaim agus a labhairt
dá m'áil leo feidhmiú ar chor ar bith faoin gcóras
nua. Ní raibh an dara rogha acu. Inniú níl fágtha
de sheanphobal labhartha na Gaeilge traidisiúnta ach na Gaeltachtaí
mar a bhfuil an teanga fós á labhairt ag cuid mhór
daoine. Ba bheag nár díothaíodh an Ghaeilge ar fad
mar theanga labhartha taobh amuigh den Ghaeltacht. |
|
| An Dátheangachas |
| Ba bheag nár díothaíodh ach
maireann sí fós mar theanga labhartha i dteaghlaigh áirithe
ar fud na tíre. Aithnítear "Gaeilgeoirí"
agus "Teaghlaigh Ghaelacha" in gach baile in Éirinn.
Le blianta beaga anuas tá dlús á chur le bunú
Gaelscoileanna a mhúineann gach ábhar trí mheán
na Gaeilge agus is ar éileamh ó thuismitheoirí a bhunaítear
iad. Is léir go bhfuil beocht úr ag teacht sa náisiún
Gaelach agus is cinnte go gcuideoidh Teilifís na Gaeilge agus
na Gaelscoileanna leis an meath a stopadh. |
|
| |
| Athbheochan |
| |
| 19ú/20ú Aois |
| Tosaíodh ar iarrachtaí chun an
Ghaeilge a chaomhnú agus a athbheochan sa naoiú agus sa
bhficheadú aois. D'éirigh go maith leis na feachtais sin
sa pholaitíocht, san oideachas, sa bhfoclóireacht, sna meáin,
agus, le deireannas, sa tráchtáil. |
|
| Bunreacht na hÉireann |
| Tugann Bunreacht na hÉireann stádas
"Chéad Teanga Oifigiúil" don Ghaeilge agus tugann
na páirtithe polaitiúla go léir tacaíocht do chaomhnú
agus cur chun cinn na teanga mar theanga bheo. Tugtar aitheantas do
stádas na Gaeilge chomh maith i gComhaontú Angla-Éireannach
Aoine an Chéasta. |
|
| Oideachas |
| Múintear Gaeilge sna scoileanna go léir
i bPoblacht na hÉireann, idir bhunscoileanna agus iarbhunscoileanna.
Is ábhar léinn í sna hollscoileanna in Éirinn
agus in ollscoileanna áirithe ar fud an domhain. Is ábhar
roghnach í i gcuraclam scoileanna na Breataine. |
|
| Foclóirí |
| Tá staidéar á dhéanamh
de shíor ar an teanga labhartha agus ar Ghaeilge na leabhar is
na láimhscríbhinní agus tá foclóirí
á bhfoilsiú de réir a chéile. Chomh maith leis
sin tá CoisteTéarmaíochta sa Roinn Oideachais
a chuidíonn le téarmaíocht nua a cheapadh don saol
atá inniú ann. |
|
| Na Meáin Chumarsáide |
| Craolann Raidió na Gaeltachta,
Raidió na Life, agus Teilifís na Gaeilge trí
Ghaeilge agus bíonn cláracha i nGaeilge ar RTÉ
agus ar na stáisiúin raidió logánta. Nuachtáin
i nGaeilge is ea LÁ agusFOINSE agus tá
irisí ar fáil ar ábhair sainspéise chomh maith.
Tugann SAOL cuntas ar imeachtaí lucht na Gaeilge sa tír. |
|
| Tráchtáil |
| Is iomaí siopa mór anois a bhfuil
fógraí dhátheangacha ar crochadh acu agus is iontach
an t-ábhar dóchais don Ghaeilgeoir é. |
|
| Gaelscoileanna |
| Thar aon ní eile is iad na scoileanna
lán-Ghaelacha inarb í an Ghaeilge an teanga teagaisc agus
teanga an chlóis an comhartha is fearr go bhfuil borradh arís
faoi ghluaiseacht na Gaeilge ar bhealach nua. Tá na Gaelscoileanna
seo an-líonmhar anois cé go bhfuil an t-uafás eile
díobh le bunú sula mbeidh toradh le feiceáil. |
|
| An Dátheangachas |
| Leis an rathúnas atá sa tír
faoi láthair ní gá do lucht na Gaeltacta ná lucht
labhartha na Gaeilge dul ar imirce. Fágann sin go mbeidh líon
na ndaoine óga dhátheangacha ag dul i méid agus iad
bródúil as a dtír is as a dteanga. |
|
| |
| Canúintí |
| |
| Fearacht teanga ar bith ar domhan ní
hionann an tslí a labhraítear an Ghaeilge in gach áit
sa tír. Is furasta a aithint cárb as do chainteoir Gaeilge
óna bhlas, ó na focail a úsáideann sé, agus ón ngramadach atá aige. Tá difríochtaí
beaga sa bhfoghraíocht, sa bhfoclóir, agus sa ghramadach
idir Canúint Uladh, Canúint Chonnacht, agus Canúint
na Mumhan gan trácht ar Chanúint na bhFoghlaimeoirí.
Níl deacracht dá laghad ag muintir na nGaeltachtaí
éagsúla cainteoir maith Gaeilge ó áit ar bith
sa tír a thuiscint anois ón taithí atá acu ar
Raidió na Gaeltachta agus Teilifís na Gaeilge |
|
| |
| An Caighdeán Oifigiúil |
| |
| B'éigean
don Rialtas rogha a dhéanamh idir fhoirmeacha éagsúla
na gcanúintí chun go mbeadh cinnteacht ann maidir le ceart
na Gaeilge Oifigiúla. Seo iad na foirmeacha is coitianta sna
canúintí go léir. Chomh maith leis sin rinneadh simpliú
ar an litriú chun go mbeadh an focal a scríobhtar níos
cóngaraí don bhfocal a deirtear. Cuiream i gcás deirtear
"litriú" ach bhítí ag scríobh "litriughadh"
anuas go dtí na caogaidí (ach go mbíodh "ponc"
os cionn an g agus an
d in áit an h). |
|
| |
| Rábhadh |
| |
| Ba chóir a thuiscint nach gcuireann
an Caighdeán Oifigiúil Gaeilge na nGaeltachtaí
ó mhaith. Baineann an caighdeán le hoifigí agus le
dlí agus le gnótha oifigiúla. Tá lán-chead
ag an scríbhneoir Gaeilge tarraingt ó chanúint ar bith
agus má tá leagan nó abairt ceart i gcanúint ar
bith glacfar leis i scrúduithe Gaeilge. Ní chuireann an
Caighdeán Oifigiúil isteach ar na canúintí.
A mhalairt. Saibhríonn sé iad agus tarraingíonn sé
astu. |
|
| |
| EO FEASA |
| Múinimidne an Caighdeán Oifigiúil
anseo ach tá tuiscint agus meas againn ar na canúintí
go léir agus beimid in ann comhairle a chur ort maidir le ceart
na Gaeilge i gcanúint ar bith. |
|
| |
|
|
| |
|
|