An Gréasán Gaeilge

GG

©

"A World-wide Word-Web of the Irish Language"

Litreacha ó Londain.

Seán Ó Caoimh.

Eagarthóir: Diarmaid Ó hAirt.

(Ms 1482 Sreath Uimh..3489 data 5.1.'59. Roinn Béaloidis Éireann).

Scríobh Seán Ó Caoimh, Cnoc na Faille, Ceapach Choinn a raibh

cónaí air i Londain le leathchéad bliain ag an am, na litreacha seo chuig

Seán Ó Súilleabháin , An Coimisiún Béaloidis. Bhain an Caoimheach

úsáid as an leabhar treorach le h-aghaidh bailiú béaloidis a scríobh Seán

Ó Súilleabháin.

Modh eagarthoireachta.

Scríobhadh an t-ábhar seo c. 1957 agus is léir go

raibh eolas éigin curtha ag Seán ar an chóras nua litrithe

caighdeánach, e.g. "oíche" atá aige in áit "oidhche", "naofa”

in áit "naomhtha" etc. Mar sin tá an litriú i gcoitinne

cóirithe agam de réir chórais an chaighdeáin, chómh fada is

ná chuirfeadh sin isteach ar shainthréithe na canúna. Ní

"ceartaítear" litriú a léiríonn sin i slí éigint, e.g.

"fiaras" [fiabhras], "breach [breith]. Tá an litriú

ceartaithe agam nuair is léir gur botún a rinneadh nó séimhiú

nó síneadh a fágadh ar lár agus iarracht ar an an litriú a thabhairt de réir

a chéile. Seo roinnt samplaí de na hathraithe atá déanta agam:

's > is; aca > acu, eatorra > eatorthu etc.; scríghte >

scríte; leathannach > leathanach; imthig > imigh ; seadh >

sea; gnóth > gnó; deug > déag; dearmhúd > dearúd; aigen> ag an.

Tá foirmeacha canúnacha atá ag teacht le foirmeacha

ceannfhocal in "Díolaim Dhéiseach" fágtha agam mar atáid.

Deimhníonn an comhartha # tar éis focal ar dheacair é

aithint gur mar sin atá sé sa bhunlámhscribhinn.

Diarmaid Ó hAirt, Baile Átha Cliath, January 28, 2002

An Céad Litir. [do Sheán Ó Súilleabháin ].

The Lodge, Twuford Abbey, Park Royal,

N.W.10 22.1.'57.

A Sheáin a chara dhil,

Seo scagadh beag eile ón leabhar athá anso

agam uait. Tá sé chomh líonmhar is go bféadfaí gach leagan

ann a scagadh arís agus arís eile, is gan tagra ann ná mar

ríomhadh ar theinteáin na Gaeltachta lá eile de'n tsaol.. Táim-

se a chlaíochant leis na focla 's na ráite bhíodh in

úsáid ar an mbaile againn féin, fé mar bhíonn gach ceantar,

agus beag a deifir eatorthu go minic. is bhíodar na

ceantracha cúng de ghnáith, dála is ár n-áit féin, gur ó

aon ghleann amháin idir na sléibhte tháinig urmhór a bhfuil

scríte agam.

Dá spéisiúla is dá shonasaí agam é i dtráthaibh na h-óige, a

chloisint is a glacadh an tseanchais Gaelach ón tsean-

dhream, is spéisiúla agus is shonasaí agam anois é im

sheanóireacht fhéin, anso cois tine thar lear, á mbreaca ar

phár - an lúib tháite idir an dhá ré nár bhriseadh riamh fós.

Is léir an rud a churtar san óige go mbaintear san

tseanóireacht é. Agus músclaíonn gach leathanach de'n

leabhar so á iniúca agam ré na h-óige cois cloch an iarta, i

gcuimhne is i smaointe.

Beidh an leathchéad de bhlianta istigh agam thar lear, más beo

me san bhFómhar so chúghainn. Is iomaí cor a chuir an saol

de ar feadh an ama san. Agus i measc na nGall mo shaothar.

Is cúis áthais liom anois breathnú siar, agus nár chailleas an

oidhreacht a thugas liom ón dúchas. Is géire i bhfad a

luíonn an oidhreacht san i dtúis báire ar íogaireacht is

galar-uaignis an deoraí. An té na tugann ach an Béarla leis

thar lear, níl aige ann acht malairt tíre, agus is fusa dho

bheith ag baile san iasacht. Faoi chaitheas gach bhearta ann a

chleachtú - fóiríor! - ach dar ndóigh tá an iasacht á

cleachtú ag baile, is dá dtrian d'Éireannaigh in Sasana. Ní

h-ionann is an t-am ar leagas-sa cois ann..

Ao' chuma, d'imigh súd is tháinig so.. Leanfaidh mise orm a

soláthar gach a gcuireann do leabhar i gcuimhne dhom, le súil

is go mbeidh tairbhe bheag éigint d'on gcoimisiún

im' pheannaireacht. Mise thá faoi comaoin agaibhse, agus is

geal liom a bheith a soláthar díbh, gan trácht ar an bpléisiúr a

thugann sé dhom féin a bheith ag athnúchant guithe béil na

sean.

Ní chloiseamair ao' rud faoi Shorcha, ní fheadar go mbeadh so

bhfuil sí sloicithe i dtuile na n-eachtrannach. "Live with

them and you become like them".

Guidhimíd beannachtaí Dé, agus beannachtaí na bliana oraibh

go léir, is go mba seacht fearr sibh ar an mbliain seo

chughainn - sean-ghuí na nGael i gcónaí.

Do chara go buan,

"Sean-Sheán".

An Chlann

Ach grásta Dé is dócha ná beimís féin inár mbeathaig ar ao'

chor is a rá gur bean chabhrach ar an mbaile thug ar an saol

sinn - bean gan chéird gan ealaí gan dintiúir gan séala

banaltran, gan fiú amháin i n-ann a h-ainm a scríobh, ná focal

Béarla a labhairt. Ní h-ionann is fé láthair, nuair théann

urmhór na n-aistearaithe chun óspaidéil nó go

beirtheathaslainní faoina luí seol. Agus iad san d'fhanann

ag baile féin, bíonn banaltráí oilte a freastal orthu, agus

gach ao rud oiriúnach fé na lámha acu. Níorbh amhlaidh sin

agan mbean chabhrach ní raibh dada aici, ach uisce is

salann is an phaidir ar a béal. B'annamh riamh a chuirtí

fios ar an dhochtúir. Ní raibh na seandaoine tuaithe

fábharach le dochtúirí ar ao' chor. Ba mhinic ná bíodh sé ar a

n-acfuinn díol as an ndochtúireacht.

Ba dheacair a chreidiúint inniu go mbíodh anam beirte ar

chomraí bhean des an comharsain ná raibh oilte ar lia-eolas.

Siobhán Ní Chiarghusa ab ainm don bhean againne. Sí thug me

féin ar an saol, is a lán eile nach me. Agus níor chaill sí

cás riamh. " Is gearr go mbeifear a glaodhach ar Shiobhán!"

aireófá go minic - áit a mbeadh bean i mbéal aistir.

Dá mar ist óiche rángódh, ní bhíodh de sholas ach

coinneall nó dhó. Ba ghnáthach gur leapacha clúimh nó lócháin

a bhíodh ansna tighthe tuaithe ceann tuí. Dhá ball a gcuirfí

as dóibh inniu mar áraisí cnuim [cnuimh?]. Ar éigint a

leofadh banaltra a h-anáil a tharraingt ar bhunóic nú-bheartha

inniu, gan straingéar ar an mbéal aici. Ba bheag ag an mbean

chabhrach baiseoigín, agus an seile beannachtain ar thóin na

bunóice. An chéad fháilte is an chéad bheannú roimh an leanbh

deóil. Ní bhíodh de shainlíocht ar an gcrios imleacáin ach é

a théamh leis an teine, ná da raghadh chuige sin, in aon

éadach eile dá gcuirtí ar an mbunóic.

B'í an bhean chabhrach a thugadh an bhunóic chun an bhaiste,

is muinín na máthar aisti, a leanbh a thabhairt slán abhaile

chúichi. Pingin rua ní ghlacadh an mhnaoi chaoin

chartannachtúil ó éinne de chionn a saothair, ach pé sólaistí

beaga thugtái ar bórd di. Ba mhaith le Siobhán úd againne,

taoscáinín fuiscí, agus dar ndóigh bhíodh sé tuillte aici.

Ba ghnáthach gurbh é ainm an tsean-athar nó na sean-mháthar

thugtaí ar an gcéad leanbh. Ba ghnáthach leis baiste chur ar an

leanbh thar éis baistí, sin, tabhairt amach dos an cómharsain.

Braoinín le h-ól is caitheamh bídh agus gliadar.

Bhaistí an leanbh lá nó dhó tharéis a beartha, agus ba mhinic

gurbh iad cáirdisí an phósta sheasuíodh leis an gcéad leanbh .

Muc is caora mharbhuigh me

Muc is caora mharbhuigh me,

Muc is caora mharbhuigh me,

Chun baiste chur ar Sheáinín.

 Timpealltheascadh agus gearradh na bolgaí an chéad

dhochtúireacht a dheintí ar an leanbh. Ach pé mar raghadh don

timpealltheascadh ní fhágfaí aon leanbh gan gearradh na

bolgaí. Galar ró-mhillteach b'eadh an bholgach sar a

bhfuaireadh an leigheas air. I mbainne cích na máthar ar an

gcéad leanbh bhí leigheas na súl-silteach. Ba gnáthach na

súile an-dhearg agus a sileadh leis an ngalar san

(dúileadán).

..Bean síolrúil, bean na gcos caol.

A Dhomhnaill Óig más a suirí thu,

Go seolaidh Dia chughat bean de'n mír cheart!

Bheidh chomh síolrúil leis an gcoinín duit,

Is thabhairfeadh clann chúghat gach aon chionn bhliana!

B'fheárr gan bean siúil a ligint leastig de'n doras faid is

bheadh bean 'na luí-seol, ach an déirc a chur amach chuichi.

Ba ghnáthach go mbíodh fáistine nó tuar éigint acu ar saol an

leinbh.

"Tá mac óg ag bean a tí seo, ach fóiríor gurb é a bhá

thá i ndán do, " arsa bean acu ag doras Uilic Mhór de Búrc.

Agus b'fhíor di sin. Báthadh é is é na leanbh óg d'ainneoin

a raibh d'fhaire acu air.

Níor chleachta leis an tsean-dhream bunóic a mheáchant, is

dá mbeadh na gléas acu an uair sin, ní móide gur maith leo a

pheictiúir a thóigint. "Fágaimis mar thug Dia dhúinn é".

sea adeiridís.

Chreideadar dáiríre in iarsmanlú, agus mar chosaint ar an

leanbh chuirtí gabhairisc i dtóin an chliabháin. Ao rud de'n

chruaidh nó de'n iarann adeiridís, ba chosc ar na sídhe é.

Snáthad a mbíodh an chró briste innti b'ea an ghabhairisc.

Le díng iarainn adeiridís sea chuir Naomh Pádraig an ruaig

ar an iarsmanlann bhí i gcliabhán i dtig ina bhfuair sé

bheith istigh oíche. Le colltar deargaithe sa teine chuir

táilliúir an ruaig ar cheann eile acu bhí na shíor-bhéiceachán

san gcliabhán is ag ithe gach a dtagadh dona mháthair d'ullmhú

de'n mbia dho - dtí go dtug an táilliúir bhí ag obair sa tig

aici fé ndear go raibh cúlfhiacla seanduine ag an nglámhánaí

beag. Bhí a leanbh féin san gcliabhán nuair tháinig an

mháthair isteach.

Níorbh ámharach an diúltú ó éinne d'fhiafraí bheith 'na

Chárdas Críost ar bhaiste. Ba ghnáthach gur dhuine éigint

de'n gcine - gaol gairid, nó uncail nó áintín d'iarrfaí

chuige. Ní bhíodh aon chur-as-a-dhiaidh mhór acu ar mar

ghnó, ach ná diúltóidís ach ar eagla go ndeínfidís aon

tuaipleas d'fhágfad fuíoll baistí ar an leanbh mar go

gcreididís go mbíodh saol an té sin mbíodh an fuíoll air

aerachtúil, ciorrúch, ceatach, mí-ámharach. Radharc aige

ar thaisí, agus sprideanna na h-oíche. Leanaí gheibheadh

bás roimh blianta na tuisceana, creidtí go rinneadh aingil ins

na Flaithis díobh. Leanaí gheibheadh bás thar éis baiste

úrláir, creideadh gur chuadar i saghas eile d'aingil, thart

thimpeall Thobair Pharthas, ag ól an uisce dtí go mbídís gan

smál chun a dhul go Flathúnas i measc na n-aingeal. Na

leanaí gheibheadh bás gan baiste, go dtéidís go Limbó i

mbraighdeanas gan pian na fulaingt. Ach ó's rud é go

mbeidh deireadh le Limbó thar éis Lá an tSléibhe, d'réir an

teagasc a gheibhmís d'réir na n-údar, go dtóigfear isteach ar

Neamh iad. Áit ar aon dul le Limbó óir nach peaca n-aghaidh

Dé go ciontach Peaca an t-Sínsir.

Níor mhoilligh na Gaeil an baiste b'iona san is lucht tíortha

eile. "Níl," adeiridís, "Fios cé'n t-áthrú thugfadh ar bhunóc

ó nomant go h-uair." Dá réir ba ghnáthach an baiste i gcionn lae

nó dhó ar eagla na h-eagla.

Ní raghadh an mháthair i measc na ndaoine ná fiú amháin dtí'n

Aifreann dtí go mbíodh sí coisricthe, thar éis a luí seoil.

Tinnis.

Anois taim tínn-lag, gan fáil leighis orm,

Is beidh mo mhuintir ag gol im dhéidh!"

An té bhíonn tinn ní binn leis ao rud.

Tinneas cinn. Ba mhinic gheibhtí faothamh ó bhindeal fliuchta

le bhinéigre thart an éadain.

Tinneas Fiacla. Bhíodh a lán cómhairlí ar conas é a mhaolú.

Bhíodh achainí chun Naomh Anna na bhFiacla Faothaimh.

Ruainne tobac a chogaint nó a chur i gcuais na fiacaile.

Coirt na fuinseoige a chogaint go raghadh an sú chun na

fiacaile. Ach an cailín bocht 'fuair mar chómhairle leac

chloiche a bhualadh ar a ceann agus siúl dhá uair déag'

thimpeall na reilige fúithi is go marófaí an phéisteog bhí

san fhiacail, á ciapadh. Chreididís gur péisteog a bhíodh

ag creimigh ag an rúta san fhiacail. An uair bhí an dá thuras

déag déanta ag an gcailín faoin leic mheáite, bhí sí chomh

tuirseach is nór chuimhnigh sí ar a tinneas fiacla. Tinneas

gan trua b'ea an tinneas fiacla. Ach an t-aon leigheas

amháin - í a staitheadh.

Tinneas goile. Déistean, aiseag, úrlacann, caitheamh suas.

"Caith suas! Is fearrde thu a gcuireann tu díot!" sea deirtí

leis an té bhíodh ag úrlacan.

Tinneas cuirp. Buan, nó buinneach, tinneas croí, loscadh,

sail, saothar, greim: pian, agus briseadh croí, cumha agus

lagmhisneach an dá ní a bhriseann an croí go minic.

An Bás

Tiocfaidh an bás ar cuaird chúghat,

Leathuair bheag roimh lá,

Bainfidh sé cúntas cruaidh díot,

Gach cluan dár bhuail tu ar mhná.

Beidh tu i rúimín uaigneach,

Beidh braithlín bhán anuas ort,

Ba bhreá í an áithrí an uair úd,

Dá mbeadh d'uain agat í d'fháil!

Tá an bás i Ríocht an tSaoil seo.

Ná tabhair an leabhar san éitheach.

Tá an bás in ár gcionn go léir,

Agus éagfaimídne fós!

Ní luibh ná leigheas i n-aghaidh an bháis" Ní cheannuíotar ar

bhreib ná ar ollmhaitheas shaolta é.

Teachtaire mise chuir Mac Dé uaidh

Is breib ó éinne níor ghlacas fós!

Luacht ná duais ní ghlacaim ó éinne

Chomh-urraim a thugaim do'n rí is d'fhear na déirce.

Is bocht an urraidh bheadh acu im' leithéid-se,

Fear nach fiú scilling, pingin, ná réal mé!

Ná ní sheasuíonn neart, fonn ná fuinneamh 'na choinne,

Pé 'cu mall nó obann a chuaird...

"Mharbhuigh me Samson an fear ba thréine,

Nimrod a chuir cogadh ar Fhaolaimh.

Tailc Mac Treoin d'fhiúig an Fhéinne;

Gairid a sheasaigh liom Polyfémus.

Hector na Trae fhágas gan lúth a ghéaga,

Pintus Pilead, an cladhaire Hérod,

Is b'iontach mar thachtas an t-Ímpire Caesar."

Tá geoiníl san ngaoith, is lóg na ban-sídhe,

Leanbh a caoi is ní sheasóidh fear a tí seo go lá!

Bhíodh an t-aeracht amuigh is an bás istig,

Agus duine de'n lín-tí ar bhruach na síoríochta. ní raibh

solus saolta á lasadh duibh-ré na h-oíche ann san i seomra an

bháis, is an mistéir sin idir anam is cholann ar theorain an

dá dhomhain. Ní raibh abairt riamh ab fhíre, ná "gur

driothair do'n mbás an oíche". Fágann an oíche an misneach go

fann i dtigh uaigneach sléibhe mar mbíonn an bás ar cuaird,

gan amharc thar an tairsig ar an ndiamhaireacht leasmuigh is

anam ar thí an aistir fhada bhí roimhis. Tá tuar báis in

gach fuaim is corr dá gcuireann an oíche di. Alltacht in

uaillirt an ghadhair sin amuigh. Tá aeracht i ngleoithíl na

gcat athá a freagairt a chéile go trodanta. Tá caoineadh na

ban-sídhe san séideán san idir lí an doiris. An

doircheadas leasmuigh, ach beidh solus na soillsí tríd aon

nómant a teacht anoir ó Mhaigh Dheilge. An bheirt leanbh a

thug sé do Dhia, a teacht le na soillse chun a anam a

threorú.

Le dhá lá roime seo ghlaoigh an coileach thar éis an

eadartha is a aghaidh ar an bhfuinneog aige. Bhíodar na

fionnóga in aistear a tí thar mar ba ghnáith leo. Bhí sop a

tharraing as a diaidh ag an eireog ó na h-eireaball. Rud nór

bhréagnaigh riamh an tsochraid. Beidh a mhuintir féin a teacht

fé na dhéin gan mhoill!"

Cainnt de'n tsórt san bhí ar a béal ag mo shean-mháthair,

beannacht Dé le na hanam, an oíche is mo shean-athair in ucht

an bháis. Bhí béice an leinbh ag an doras gan amhras, agus

chonnaic daoine bhí amuigh an solus a teacht chun a tí. Cé

nár éag sé go dtí an mhaidean 'na dhiaidh sin.

Tuartha báis i gcónaí acu glaoch an choiligh thar éis an

eadartha, is go háirithe dá mbeadh aghaidh aige ar sheomra an

tinnis. Tuartha báis na fionnóga gearr do'n tig. Mar an

gcéanna na fiacha dubha. Ach ná rabhadar ar an áit

againne leis na cianta. Brobh nó sop as eireaball na circe.

Tuar deimhntheach sochraide. Éan ag gobadh na fuinneoige,

tuar báis. Géilltear do san i Sasana chómh maith. Éan

drochthuarach acu an fiach dubh leis, ach gur fánach é - thar

an bpeidhre tá riamh in aice Thúir Londainne.

Le linn báis ba ghnáthach an choinneall bheannuithe a chur i

láimh an othair, nó í a choinneáil na láimh muna mbíodh sé

féin mothuithe a dhóthain chuige. Agus crois an logha

iomláin a leagaint ar a ucht. An líntí go léir agus éinne

eile bhíodh istigh a theacht le chéile ar a nglúinibh i seomra

an bháis, fad is bíodh duine acu a léamh úrnaithe is

liodáin na marbh dtí go mbíodh an phuith tarraingte, is tamall

as a dhiaidh sin. Ba ghnáthach gur ar shlat a dhroma

gheibheadh an t-othar bás. Agus thar éis na puithe thiteadh an

ceann siar ar an bpiliúr, béal agus súile oscailte. Thimpeall

trí ceáthrúna uaire 'na dhiaidh sin, sea chuirtí chun an

chóiriú nó an leagadh amach. Le h-órdóg nó le pingin sea

dhúntái na súile. Ba ghnáthach púc faoin smeigín chun béil a

dhúnadh. Chaití an mhéid sin a dhéanamh sar a stalcadh an corp,

nó bheadh sé an dheacair é a dhéanamh 'na dhiaidh sin. Chaití

leis fáisceán a chur ar na cosa - a choinneáil le chéile, agus

uaireannta ar mhéara na gcos. Ach ar aon chúinse ní

fhágtaí ceangailte iad ag cur an chuirp sa gcómhrain. Bhíodh

scéalta dtaobh daoine ar rinneadh dearúd de sin, is

choinniceadh a lapadaíl ar shlua na marbh iad, is iad ag

iarradh coimeád suas leis an gcuid eile.

Ní h-ana-mhinic a níodh na sean daoine a gcuirp go h-iomlán,

ach nítí ó bhónn go baitheas iad thar éis a mbáis. I gcúinne

na luaithe, nó amach thar an múr-thairsig sea chaití an t-

uisce. Ba mhinicí nítí gan galúnach an corp ná leis. Ach

bhíodh an t-uisce te go maith. Ní dhéintí aon úsáid de'n

rásúr na dhiaidh sin ar éinne beo. Ní chuirtí rásúr maith

faghraithe a bearradh marbháin, bhíodh sé ró-dheacair ceann

fónta acu d'fháil.

Chuirtí stocaí agus bróga nú ar an marbhán. Ach go mbíodh na

bróga chómh héatrom is thagadh dóibh d'fáil. Ní fheaca mise

éinne ar an áit againn tórramtha 'na gcuid éadaig féin. Iad

súd ná bíodh san ord, bhíodh aisléine ortha. Ach b'fhánach an

té né beadh i mbrata na scaball. Is muna mbíodh an aibíd acu

féin, gheibhtí ar iasacht í le linn báis, is tórraimh , dtí

go gceannuíotaí gcóir an adhlacain í. Ó bhí teacht thairis

againn roime seo ar an tórramh is ar an adhlacan, níl a

thuille agam le cur leis.

Mná Caointe

Bhíodh beagnach gach aon bhean tí insna Déisibh fadó 'na

bean chaointe ar a creach féin, ar an am úd ná raibh an Béarla

a brú isteach orthu. Is léir sin ón a liacht caointeachán a

mhair ar bhéala na ndaoine as a ndiaidh. Agus d'réir

dealradh b'iad na mná tuatach ba bhinne is ba bhlasta chuige.

Chaoinidís lucht a dtí féin, agus a ngaolta. Airínn ag mo

sean-mhuintir gurbh mhinic a bhíodh triúr ban dá theaghlach is

dá ghaolta a caoineadh as béala a chéile as coinn coirp.

Chuireadh bean acu síos ar a ghné is ar a phearsain. Duine

eile acu a mhíneacht , a chneastacht. Bean eile, a chroíléis

is a charthannacht. An focal molta acu go léir. An bhean

a bhí i bhfiaras is go ndubhradh léi gurbh iad na géanna bhí

ag gabaláil is na mná a caoineadh a céile amuigh san scioból,

marbh ag an bhfiaras céanna. D'éirigh sí dá n-ainneoin is

chuaidh amach 'na léine is sheasaigh as cionn an choirp, a cur

racht caointe aisti is í beagnach ins na speallraídí:

Mo chreach ghéar fhada dhubh!

Arb é seo fear a tí seo istig,

A raibh scáil na rós ar a phluic,

Dath an aoil ar a chnis?

Maith ab eol san dom,

Nach géanna bhí a béice amuigh,

Fé mar a léiríodh dom,

Ach mná do chaointe a Dhic.

Éirigh a lao is tar liom,

Go gcuirfeam scéala soir,

Glaoig chughat ar Aintí is ar Chit,

Agus Patsaí bhíodh agat ar t-ucht,

Is beidh siad romhat-sa thoir,

Ag geata an Bhuí-chnoic.

Focla simplí ar aon staid le chéile, fuíoch ó bhean chroí-

bhrónach. Dic Breatnach ab ainm do'n té bhí ar an gclár. Bhí

a thriúr chlainne curtha roimheas aige san mBuí-chnoc, is

níorbh fhada go raibh an mháthair leo.

Ón dáta bhí ar an leacht as cionn Dhic sea dheimhníodh mo

shean-mháthair a h-aos. Rugadh í an oíche bhí Dic Breatnach á

thórramh. B'fhéidir go ndúbhairt an bhean úd a thuille 'na

ciach tinnis is bróin, ach sin é an mhéid d'áirínn agam shean-

mháthair dá cuid caointe. Ach mharbhuig an oíche sin í. Ath-

iompaigh uirthi. Is b'fhíor di, ba ghearr go raibh sí leo.

B'amhladh san aiges na céadta nach iad.

"Cad bheidh ionainn go luath," mar deiridís an tsean-dhream,

"ach bia dho chiaróga is dho ghaillsigh!"

Beidh an chiaróig at iompó san oíche,

An dearga-daol mar chéile a luí leat,

An neantóg na coinleoirí buí,

Is do leacht mharmair mar mhaise lae saoire.

Ní raibh ach aon bhean amháin lem' chuimhne-se ar an áit

againn a chaoineadh na mairbh, Bean Uí Mhuíneacháin ab ainm di.

Bhí lóg bhreá íogaireach aici, agus a lán desna sean-

chaointeacháin d'oireadh d'aon ócáid. Chaiteadh sí a clóca

caipine siar siar di is scaoileadh sí a folt anuas le na

slinneáin. Na basa á mbualadh aici is na frasaí deor.

B'fhéidir le h-íogaireacht níos mó ná le brón na deóra. Dar

ndóigh bhídís na mná caointe ag cúmadh filíochta gan a fhios

dóibh féin.

Gheall tusa dhómhsa go dtiocfá faoim' dháil ann,

Ach is amhlaidh bhí tu lag marbh is cómhra chinn chláir ort!

An Coifín

Ba mhinicí an focal coifín againne ná chómhra. Bhí aeracht

sa bhfocal. Bhain sé leis na mairbh is an tsíoríocht nach

feadar. "Ní bheidh ag éinne an lá déanach ach sé troighthe

thalún is na ceithre chláracha". Abairt na réice i gcónaí.

B'fhearr leis an siúinéir aon bhall eile trioscáin a dhéanamh

ná an coifín. Is muna múintí dho conas ina théarma

phrintísigh bheadh thiar air í a dhéanamh. Chínn-se siúinéirí

a ndéanamh fadó agus fúm féin sea bhíodh iad a stéineáil is a

líomhú agus an loiric a scríobh.

De'n dair is de'n liamhán ba ghnáthach na ceannaibh ba

luachtmhuire a dhéanamh. Ba sia, adeiridís saol an liamháin

sa talamh ná an dair. Cé gur dhá shia an dair as cionn

talún ná an liamhán. Ach de'n gclár bog déil sea dhéintí

coifíní na mbocht, agus isí an líomh a choinníodh aon

tseasamh iontu i gcoinne úireac na cré. Ach mo léir! Ba

bheag ba chuma! Dá mbíodh an uair chuige, na taobháin bheith

in aon chlár amháin gan táthadh is amhlaidh b'fhearr é. Ach

níorbh fhéidir an tóin ná an ceann cláir bheith ag na

gnáithshiúinéirí in aon chlár amháin. Chaithí na slinneáin a

tháthadh in oiriúint do ghuaille an chuirp. Coifín chúig

chláir b'eadh an ghnáthchoifín. Cúig chláracha sea ullmhaíodh

an siúinéir chun an choifín a dhéanamh. Uaireanta chaití

luail a dhéanamh do chré na reilige. Dá mbíodh sí fliuch,

trom níor mhór an choifín a bheith neartmhar teann, chuirtí

tiúcht adhmaid inti, nó líneáil adhmaid chun an clár éadrom a

thiúchant is a neartú. Chuirtí sciorta boinn, is caip chinn

chláir léi. B'fhéidir gurb é sin a chiallaigh an chomhrain

naoi gclár. Ón adhlacthóir sea cheannuíotaí na dhiaidh sin

iad críochnaithe is go clúithir leastigh. Bíonn siúinéirí

fé leith acu san a ndéanamh, agus adhmad fé leith mar an

gcéanna.

Chonnaic me do dhá láimhín á bhfáscadh san éadach,

Chonnaic mo dhá shúilín á ndúnadh ar a chéile,

Mise thar sáile ag ól do shláinte i nDún Éadain,

Cómhra chinn chláir ort is táirgní 'na h-éadan!

Ba scian tríd a gcroí acu spíceáil an chinn chláir. Ní

dhéintí é ó tháinig na scriúnna. Ba chiúine a dtiomáint sin

abhaile ná an spíceáil. Ach ní dhaingnítí an clár go teann

dtí go dtéití chun na reilige. Ní bhíodh an scarúint in

dáiríre go dtí sin. Ach chaithfeadh cúis ana-phráinneach

bheith chuige an chómhrain d'oscailt aon uair amháin d'fhágadh

sé an tig. Pé'cu le h-urraim, nó le faitíos, nó eagla mí-adh

éigint é, is deacair a rá.

Glao na Fola

Bhíodar an seandaoine ana-chúramach go gcuirtí lena muintir

féin iad. Ba mhinic nach san reilig chéanna a chuirtí an lánú

phósta. Raghadh an fear i reilig áirithe le na mhuintir féin

is an bhean go reilig eile lena muintir. Dá gheanúla is a

ndlúthchaint caradais i rith a saol le chéile dheighilidís óna

chéile marbh. "Glao na Fola", adeiridís fé ndear san dóibh.

Agus bhíodh san le h-uacht, agus b'annamh riamh a chuireadh 'na

choinne. Aon uair a chuirtí rangódh taisme éigint. Airínn

trácht ar shochraid d'uachtadh go Maigh Dheilge, ach rugadh

'un Chnoic Bhuí í. Nuair shroiseadar an crosaire mar ba chór

dóibh iompó chun reilige na Sean-Chabhlach, leanadar orthu an

bóthar díreach. D'éirigh an sí ghaoith, thóigeadh an cóiste

glan ón talamh is d'iompaíodh an ndíg an bhóthair é is

chaitheadh an chómhrain amach ar lár an bhóthair. Is airíodh

an gheoin agus an bogadh páile cruite capall a déanamh ar

Mhaigh Dheilge. Leanadar orthu go dtí an mBuí-chnoc. Ach sé

chreid gach éinne, ná raibh an corp acu san chomhrain, ón uair

ar fhagadar crosaire Mháigh Dheilge. Agus arís an oíche sin

airíodh an gearradh bóthair céanna, a teacht anoir ón mBui-

chnoc. Ní h-é sin an t-aon scéal amháin dá leithéid

inistí; bhíodh na scéalta céanna ó reiligí eile ar fuaid na

nDéisibh.

Sar a gcuirtí an chomhrain san uaigh scaoiltí scriúnna an

chláir. Bhíodh dhá mhíniú ag daoine ar sin. Chun ná beadh

aon mhoill air, ná bac an cómhra d'fhágaint ag gluaiseacht do,

le slua na marbh. Agus chun ná beadh bac air éirí arís an lá

deireannach, ná bac ná moill ar an anam a dhul arís ansan

gcolann di. B'fhéidir eile, lá níos sia siar gur dhanaíd le

muintir an mharbháin , é bheith daingeanta go dlúith le

táirngí. Ach ná beadh sé chómh fuirist sin na táirngí a

scaoileadh leis an scriúnna. Ní raibh aon reilig tuaithe ná

bhíodh sráidbhaile agus ósta taoibh léi, agus dheinidís sin

gnó briosc ag lucht na sochraide, as diaidh an adhlacain, agus

fóiríor níorbh annamh a bhíodh 'na sparthain eatorthu ar a

bhfilleadh abhaile dhóibh, is beagán cuimhne ar an té

chuireadar. Baothantas is dócha nár cheart d'agairt orthu.

I measc a muintir féin ba ghnáthach éadach na mairbh a roinnt

má b'fhiú an t-éadach san. Thabhairfí b'fhéidir baill de mar

dhéirc dho bhochtán éigint, ar an bpaidir ar shon anam an

mharbháin, ach go h-áirithe na bróga, mar na chaithfeadh éinne

eile iad. "Ná sheasamh i mbróga dhuine mhairbh". sea

castaí le h-éinne bhéadh a maireachtain ar an iasacht.

An chéad Dhomhnach as dhiaidh an bháis, ba ghnáthach anam an

duine sin a chur fé ghuí an phobail. "As ucht bhur

gcarthannachta guígí le h-anam - a leithéid seo - fuair bás i

rith na seachtaine. Go ndéine Dia trócaire ar a anam is ar

anamnacha na mairbh atá a fulaingt pianta Purgadóireacht". I

bhfocla mar sin sea chuireadh an tAb Muiris Ó Faoláin i

nGaeluinn éinne gheibheadh bás sa gcomharsanacht fé ghuí an

phobail

Go mbeannaí Dia dhíbh a fhoireann,

Go mbeannóidh agus Muire,

Bhíobhair-se seal mar athá sinne,

Beimídne fós mar athá sibh-se,

Is go rabhaimíd go léir fé mhaise,

Ag Rí na Cruinne.

- Paidir adeireadh na seandaoine ar a ngabhailt thar reilig

dóibh.

"God's Acre" sea thugtar ar chuid desna reiligí i Sasana.

Agus is dócha gur deas oiriúnach an teideal é. Daoine iad go

léir pé áird de'n domhan a bhfuil reilig, a ghlaoigh Dia

chuige as an saol so. Bhí urraim agus adhracht [Ms. euracht ]

aiges na seanGhaeil dá reiligí. Bhí mar bheadh

saghas eagla diaganta acu rompu. B'iad a a n-áraisí

dheireannacha iad:

Ní bheidh mar áras agat-sa

Ach maidí úr na coille,

Chun thusa a thabhairt amáireach 'un reilig,

Is dar ndóigh beidh do feádar is do chairde id choinne!

B'uaigneach is ba thréigeanta na reiligí tuaithe. Ó shochraid

go sochraid ní théití na ndáil. Muna mbeadh fo-dhuine a

théidh thar éis aifrinn a Domhnaigh chun paidir a chur le

h-anamnacha a mairbh. Dheintí faillí truaileanta orthu.

Broimfhéar, sarráid agus neantóga, fiailí na reilige, is ligtí

leo a rogha ráis a chur díobh. Ligtí don ruaim liath

feartlaoi na leacht a chlúdach, is bhíodh cuid desna reiligí i

dtao' le claíocháin mar dhaingeantas.