An Gréasán Gaeilge
©
"A
World-wide Word-Web of the Irish Language"
Cnuasach Conallach
A Computerized Dictionary of Donegal Irish
a b c d e f g h i j l m n o p r s t u v
C
Chun ceannfhocal ar
leith a chuardach téigh isteach ar "Edit"
agus "Find" agus chur réiltín roimh an
fhocail e.g. *ábhar etc.
*cabán, Rud, máilléad?
déanta as adhmad, luaidhe ar a chúl, aúsáidtí
chun min a mheilt, Ba ghrách leo min a chruinniu.. bhí cloch mhór
ann a rabh cloch mheile uirthi. Leac mhór a bhí innti seo agus bhí rud deánta
acu a dtabharad siad an cabán air. Bhí luaidhe ar a chúl seo.. agus bhí sé 'na
ádhmad agud chuiread siad an coirce ar seo, agus bhéad siad a buaileadh ar a
choirce seo go dtí go ndeánad siad comh leathán
é. ..bhí rideall deánta acu.. 1835 322.
*cábán, 1. Bothán,
tháinic mé isteach in a' chábán chucu.. agus nuair a chuaidh mé isteach sa
chábán chucu thug siad oíche lóistín domh.. 1791 205. 2. Áras
faoi dhíon ar chóiste chapaill, Brla "cab",
chuaigh sé isteach ins an chábán agus nuair a d'fhéach an tiomanaí na beathaigh
a chur 'un siúil.. 1578 34.
*cabánach1, Duine crabanta
glic, "Cabánach, cabadán,
"Duine cainnteach sean-aimseardha a mbíonn a shoc sáithte aig i seanchas
'ach uile dhuine - oireadh le rádh aige agus go bhfuil fuath ag daoiní air dá
bharr." 1184 111.
*cabánach2, Crabanta, glic, chonnaic sí gur tarc beag mrá a bhí inntí, a rabh
soc caol cabanach uirthí a bhéarfadh
bolgam dó cuiteoig.. 1170 397.
*cabadán:*cabánach
*cabhar, Clúdach,
Cuirfe mé cabhair buidhe ar a' talamh ghlas d'óir duit.. 311 212. Bhí cabhair thart fa'n teach uilig go léir do
bhiorannaí agus cionn duine ar achan chionn.. 311 232. tór leat a' chliobóg sin..agus cóirigh suas
í; cur cabaireacha uirthi agus ughamacha.. 311 356. sé'n cumhdach a bhí ar an rideall seo
craiceann na caorach.. chuirfead siad cowar
poill ann .. thiocfadh an rud a bhí meilte astoigh ins a' chowar seo ..
amach uilig go léir agus bhí braithlín acu faoi.. 1835 49.
*cabharáilte, Clúdaithe
, Dúirt sé go rabh Doire uilig go léir cabharáilte le préacháin dhubha.. 472
164. bhí sé cabharáilte uilig go léir ó
mhullach a cinn go barr a ladhara le fionnadh. 472 216. bhí sé cabharáilte leis a' péus thart fa dtaobh
do.. 311 573.
*cabhlach, 1. Meitheal,
fuair sé cabhlach fear agus lean sé iad.. 472 292. 2. Cuid
áirithe báid le chéile?, .. Maolmuire a tarraingt air é fhéin agus a
chabhlach. 472 408. D'imthigh sé léithe
agus a cabhlach léithe na fairrge.. 310 90.
tcíonn sé cabhlach soitheach ag gabhal thart. 1343 455.
*cabóg, "Bean gan fiacla, bean
chainnteach". 1184 111.
*cadramán, Cudramán, "Fear nach bhfuil dhá
bhealach ar bith ann". 1184 121.
*cáfraith, cáfrach, Brachán a dhéantaí as
cháithleach tíortha na mine,
Ní scálaí bracháin nó méisigh cáthbhruith / A chleacht mo cháirde-sa i dtús a
saoghail.. 310 321. sé'n dóigh a bhí acu
sin nach rabh bainne ar bith acu dheánfad siad cáfraith. Bhail, dheánthaí an
cáfrach seo - chuirthí amuigh is astoigh
ar leat bowl min choirce síos ar uisce te, chuirthí gráinín siúcra ar sin agus
rannthaí thart sin.. agus d'ólfa braon de sin suas leis an arán seo.. 1835
321. an béile a bfheárr a bhí acu.. súgh
an chathfraith agus an t-arán. 1835 322.
bhéarthaí sin (cáithleach) isteach .. agus chuirthí sin le binn
na tineadh, agus bfhéidir go mbéad sin ag binn na tineadh thuas i gcúl bhinn a
tseamra.. tá sé an-te go dtí go n-éireochadh sin comh cruaidh chóir a bheith le
clocha beaga....bhruithead siad é.. ba ghrách leo an oiread seo 1835 323 a
thabhairt do gach fuile dhuine le h-ól agus súgh an cathfraí seo a chur air a'
dóigh a bhfuil mé a innse duit agus 'ach fuile dhuine a shuipeár a dheánamh
amach as an rud sin. 1835 323.
*caibhdeog Caibhaideóg, "Duine beárnach.. Is
annamh a bhaintear féidhm as anois ach ag cainnt ar pháisdí nó ar chailíní
óga." 1184 111.
*caibidil, Comhrá,
diospóireacht, Ní a chuartaidheacht ná a chaibidil leat a tháinic
mé.. 1538 135.
*caidear, Bacach déirce,
caidéir, Thoisigh an mhuinntir eile uilig a scairtigh 'na ndiaidh
agus iad a clapáil a gcuid lámha go rabh sí ar siubhal leis an t-sean-chaidear.
1184 242.
*cáidheach, Salach,
go dtí go rabh 'n fáthach uilig millte, cáigheach agus d'éirigh sé tursach de'n
"jab". 472 31. A ghaduidhe
salach cáidheach.. 472 109. bhíodh sé
salach cáidheach achan lá agus ghlach mrá Ghaoth Dobhair truaighe daoithe. 472
421. níl snáithe éadaigh ort nach bhfuil
uilig cáigheach salach.. 1343 241.
*caifeach, "Bean a mbéadh aghaidhe an-bheag
uirthí, agus í aindeasach go maith fosta". 1184 111.
*cailín, An cailín maith
seo, (Go drochmheastúil - "an drochbhean seo", ach go dtáinic an cailín maith seo thart an lá
amháin agus ghoid sí an ghiorrsach.. 1184 417.
*caill, 1. Uireasa,
comh simplidhe agus a fuair siad oiread airgid agus nach leigfeadh caill ortha
páirt mhór d'a saoghal. 1170 408. 2.
Dochar, bheir siad thíos is thuas air
agus chuir siad ós cionn na teineadh é, agus ní rabh mórán caill déanta air..
1032 5.
*cailleach, 1. A
chailleach, a chailligh.. (focal ceana),
a chuid, a chara), bí thusa (girseach) thart fán urlár a
chailleach.. 472 100. Anois a Pheata (capall),
a chailligh.. má ghlanann tusa an geafta.. 472 363. (le fear:), "bí réidh ar maidin, a chailleach", arsa
seisean, "agus rachaidh muid amach.."472 363. Seamhait a Róise, a chailleach agus caith do
sháith dó'n phíopa sin.. 472 484.
Seamhait a Shéamuis a chailleach.. 472 484. (le stócach), A chailleach.. coinnig suash.. d'uchtach. 1791
147. 2.
Cailleach Cearc, (bean a fhostaítí chun cearca a fheighilt),
Na ríghte a bhí an fad ó shoin ba ghráthach leobhtha gíomanaigh a bheith aca, agus cailleach cearc fá'n
chaislean. 418 38.
*cailleann, Básaíonn),
go rabh seisean le cailleadh le croich Baile Átha Cliath. 472 329.
*caillte, An-ocrasach,
tar aníos as an t-seamra ná tá tú caillte go dtí go bhfághaidh tú do
bricfeasta. 1185 263. ..go rabh sé caillte; go rabh sé indéidh am dinneara..
311 370.
*caillteach, Stoirmiúil,
Bhí'n oiche caillteach, "stormy". 420 239.
*cáin, Fíneáil,
Tháinic an t-am ag an cháin a bheith díolta agus níor díoladh í. 1791 72. ..nach ndeánthaí cáin agus nach bhfuighead sé
príosún dá thairbhe.. 1791 262.
*cáineann, Fíneálann,
Thug siad suas 'na cúirte é agus cháin siad cúig phunt agus fiche é. 1791
72. go rabh siad ag gabháil á chánadh ag
coinneailt fear nach rabh a díol Insurance ar bith. 1791 374. Chánóchaidh mise ceathair na cúig é chéadaí
punnta.. 1791 374.
*cainniúr, Brocamas cac, sean-leasú agus canthúr go leór a chur amach rith a' Gheimhridh, ach
bhí an talamh chomh marbh amach ag an obair seo agus nach rabh sé ábalta bárr
ar bith a thabhairt.. 1074 6.
*cairdeas, Cairdeas
Chríost, (athair, máthair baistí) Seamhait anois iad, agus pioc do
chara 's Críost amach astú sin! 472 274.
Do chleamhnas in a' charn-aoiligh agus do charadhas Chríosta i bhfad ó bhaile. 420 247.
*cairt, 1. Craiceann
chrainn, coirt, Scríobad siad anuas
dórnán den chairt de'n chrann.. 1185 393.
nighfead siad a lámha go maith i sugh na cartach seo.. 1185 394. 2. Cóta,
brat (de phéint etc.), an bóitheach a bheith glan aige agus cairt
gheal a bheith thart ar an ballaí aige. 472 514.
*caiseal, Balla cloch
droichid, shiubhail sé le go dtáinic
sé fhad le droichead, agus shuidh sé síos annsin .. ar an chaiseal tana. 1185
65.
*cait bhrád, (King's Evil,
*caitheann, 1. Maireann
faoi úsáid, Mhairfeadh ceann dena
scuaba sin go dtí go mbéad sé comh garbh agus go sílfeá gur giotaí
"weair" a bhí ann. Chaithfead sé comh maith sin cá bith cineál
fraoich a bhí acu. 1791 42. 2. Ídíonn, maolaíonn faoi
úsáid, bhí giota an ádhmaid sin astoigh ar na criogacha sin go dtí
gur chaith na currannaí uilig go léir aige - an fharraige á bhuaileadh in éadan
na gcriogacha.. 1835 448. 3. (a) Lámhachann,
Ní rabh an geárrfhiadh comh comhgarach dó agus go dtiocfadh leis á chathadh.
1185 637. chuaidh sé 'na room agus a
ghunna leis go gcaithead sé an dá saghart. 310 308. (b), buaileann le hurchar draíochta,
nuair a chaití bó amuigh ar an chroc - nuair a scaoileadh an an mhuintir bheaga
urchar le bó.. 1578 81. tinneas beag ar
bith a thiocfadh ar a gcuid ainmhidhtí bhí siad 'na rith chuig na sagairt a'
deánamh gur caithte a bhí siad - go b'iad na daoiní beaga a tháinic ortha ..
agus gur chaith siad iad. 1170 195. Bhí
sin (eag i gcluais) á shábháil ar aicíd na gcrúb, bhí á shábháil ar
aicídeacha a thiocfadh in aice an chroí leis.. mar deir siad héin ainmhí a bhí
caite bhí sé ag gabhail a dhéanamh maith dó. 1835 288. 4. Caitheann
ar, (imríonn ar, cránn), bhíod sé a
sgamhláil ar stócaigh an bhaile a' deánamh gur b'iad a bhí ag caitheamh
uirthí.. 1185 363. d'fhiafruigh sé
díobhtha goidé bhí cathamh ortha, go rabh cumadh íontach bhrónach ortha? 472
355. Faoi Dhia, a Pheigí.. caidé tá
cathamh ort? 1170 399. Goidé tá ag cathú
ort? "What is the matter with you ?" 420 243. dá mbéadh aon aicíd ag gabháil duit ná ag
cathadh ort. 1835 292. 5.Caitheann (de, do), (a),
gearrann, teascann, tharraing sé an chlaidheamh agus chaith sé an
ceann de'n fhear mhór. 1184 272. chaith an gasúr an ruball amach ó'n tóin de.
472 118. tharraing sé air a' chlaidheamh
agus chaith a' chionn do.. 311 382. (b), baineann de,
Caith duit anois mar tháinic tú ar a' tsaoghal.. 472 126. d'imthigh siad suas agus chaith a' chruit
do'n chruitíneach.. 311 291. 6. Caitheann
cruinn,(déantar crannchur), caitheadh
cruinn annsiud agus annseo go bhfeicfidhe cé h-air a dtuiteadh.. 472 427.
*cáitheann, Séideann an
cumhdach crua,cáithleach, de mhin mheilte leis an ngaoith, sheasochad siad agus an rideall taobh amuigh in
éadan na gaoithe cháighead siad an mhin seo.. 1835 323.
*cáithleach,Craiceann crua na
mine a fhágtar sa rideall tar éis cáite,
Thiteadh an crap mine síos ar an bhraithlín .. agus bhí an cháighleach uilig go léir fágthaí.. sin an craiceann
cruaidh sin atá taobh amuigh air agus thiocfadh an mhin go deas fríd. 1835
323.
*cál, 1. Cabáiste,
bhí bó mhaith bhainne aige agus gárradh cáil.. 1184 437. gheobhad siad gloine ar bhucáid phréataí nó
ar sopóg chocháin nó ar stoc cháil.. 311 280.
ag iomchar uachtán cáil amach as a' ghárrthú .. 311 504.
Nath: Bíonn rudaí iontach ann agus
bíonn cál dearg ann. 420 241. 2.
Cál farraige, (duileasc), Dubhairt sé nár shíl sé dadaidhe dó, go mb'fhearr
cál fairrge i bhfad!.. ".i. an t-ainm a thugtar ar dhiliosc ar na
Cruacha." 1170 44.
*caladóir, "Bean mór láidir alpardha nach
ngoillfead sé uirthí obair fir a dheánamh". 1184 111.
*callán, Tógann callán
air, (déanann spídiúchán glórach faoi),
thógadh na hAthaireacha Naofa callán mór ar dhuine ar bith a mbéadh baint aige
leis a phoitín.. 1791 82.
*cam1 , Míle cam,
(smidiríní), D'éirigh 'na seasamh
agus rug ar an phota, agus bhuail in aghaidhe an bhalla é agus rinn sí míle cam
de. 1185 526.
*cam2, "
*camann, Lúbann,
chamad siad na cosa ann (greille) agus d'fhúigfeá seo 'na shuí ar na
haibhleógaí. 1791 42.
*camhsa, Casán,
Fuair sé camhsa beag i leath-taoibh isteach eadar na crainn.. 472 553. bhí giota chamhsa ó'n teach a rabh mé ann 'n
bhealaigh mhóir.. 1170 33.
*caochánacht,Ag caochánacht
leis, (ag glámáil leis mar dhuinecaoch, ag útamáil, Bhí sé a' caochánacht leis. "..ag
uthairt.." 1184 48.
*caofrán, Caorán, thigeadh caofrán beag mónadh
aníos anois agus ceann eile arís as faoi'n staighre.. 1170 58.
*caoi, Caoi bheo, (slí
bheatha), féachfaidh mise anois le
caoidh bheo a dhéanamh i dtalamh ar bith a rachaimid ann. 1343 218. Dhéanfaidh sé caoidh bheo í fhéin ar an
oileán seo ar dhóigh ná ar dhóigh eile.. 1343 248.
*caoilteachán, "Duine caol ard nach mbéadh scioll ar
bith ar a chrámha". 1184 111.
*caoilteamán, Duine tanaí, Caoilteamáin, "light people", 420
240. "Cleite de dhuine caol
éadtrom". 1184 113.
*caoineadh, Ag caoineadh as a shúil (ag
sileadh deora as a shúil), Bhí
sé i gcónaí a caoineadh as a shúil. Ní rabh suaimhneas le fáil aige.. 1791 27.
*caol, Fíneáilte, Fil:, Guna dón fhaisiún agus bucla bróig / Dubh 's
a'dearg agus an anairt abhí caol go leor. 311 369.
*caolán, "Duine caol ard". 1184 113.
*caoldroim, An chuid is
caoile den drom, cúl an vásta, Bhí
gruag ór bhuidhe air ag gabhail síos go dtí n-a chaol druim 1185 89.
*caol-lámh, Rosta, fuair mé greim caol-láimhe ar
an láimh.. 1184 415.
*caonaíocht , Caoraíocht?,
"Ná bí ar thús nó ar dheireadh caonaidheachta ach bí i lár báire má thig
leat." 420 211.
*caor, 1. Caor theineadha, "common
imprecation". 420 248. 2. Caor sréan, ("Empetrum nigrum" cfat), Fil: Baint crotha 's caora-sréana 's
blainsneógai sa fhraoich.. 472 345.
*caorán:caorthann, Portach,
chuir ortha.. dhá scarf de bhreacadh an tréadaidhe agus d'imthigh leó treasna
an chaorthain.. 472 482. Chá rabh annsin
ach an cadhrán 'san am agus mheas siad
nach rabh conntabhairt ar bith ortha ann. 1170 420. nár dhoiligh a bheith beo thuas ins a'
chaorán agus gan aon dhath agat ach cibe cuple préata.. a bhainfeá amach as
sin. 1791 60. bhí fhios aici .. gur fríd
a' chaorán a bhí sí.. 1791 188. Bhí sé
léite ar shiúl agus nach saoithiúil nach maireann an t-ádhmad ins a' chaorán.
1791 312. ..fód mónadh a bhí bainte ins
a chaorán.. 1835 67. 1170 420. nár
dhoiligh a bheith beo thuas ins a' chaorán agus gan aon dhath agat ach cibe
cuple préata.. a bhainfeáamach as sin. 1791 60.
bhí fhios aici .. gur fríd a' chaorán a bhí sí.. 1791 188. ..fód mónadh a bhí bainte ins a chaorán..
1835 67.
*caoradóir, Aoire caorach, Chá rabh i bhfad go dtáinic an caoradóir thart..
1184 414. casadh caoradóir uirthi. 1791
187.
*caorthann, Sorbus aucuparia, D'iarr sé orthu a gul amach agus fonnsa a bhuint
do'n chaorthainn agus thainic a' fonnsa agus bhí seisean a' greadú'n fhonnsa ar
a' choinneóig.. 311 514.
*canann, Labhraíonn,
nuair a bhéimist ar an bhealach 'na bhaile cá rabh againn ach Gaedhlic le
canstan. 1185 171. Chan a' bheirt ar
feadh tamaill 1185 646. tá mé ag
éisteacht leis ariamh canta.. nach bhfuil.. 1184 534. bhí fhios aige 'ach uile fhocal dar chan siad
le chéile.. 1538 8.
*canúint, 1. Cineál
teanga labhartha, Ní rabh sé ábalta í
a thuigbheailt ró-mhaith a chéad uair - níor bh'ionann canamhaint daoithe agus
an áit s'aige fhéin.. 1184 401. Go rabh éan ann fosta a rabh ceól aige, agus
crann a rabh canamhaint aige. 1170 178. 2.
(Mar a.bh.), labhairt, níor bh'uallach dó dhuine dá mbéad sé i n-innibh an
dá seancusc a chanamhaint. 418 228.
an-bheagán acu a rabh an Ghaedhlic acu, ná má bhí sí acu héin shílfeá
nár·maith leofa í chanúint. 1791 36.
cár, 1. Déad, fuair sé hoult
uirthí lena cháir.. 311 54. 2. Draid, drannadh,
nocht sé a chár siar go dtí n-a dhá chluais. 1185 529. dheamhan i bhfad gur thoisigh sí (cailleach)a
chur cárannaí uirthí fhéin. 1185 42.
thoisigh sise a chur na gcarannaí uirthí fhéin agus a theisbeaint acuid
fiacal. 1185 45. chuirinn cáir uirthí,
"I used to make faces at her". 420 266.
*carbad, Cóiste oscailte, nuair a bhéas faoiside ghlan deánta agat.. rachaidh
tú in áirde i gcarabad.. 1791 382.
d'innis sé don fhear go dtabharfaí suas i gcarabad é fosta - 'na
bhflaitheas é. 1791 328.
*cardáil, Feannadh le
carda olna, pionós ag na Molly Maguires,cf. cíoradh, Bhí
eagla ar 'ach uile dhuine roimh an chardáil seo.. 1579 222. cá bith caidé 'n chárdáil a thug siad dó an
chéad iarraidh thug siad a dhá oireadh cárdála 'na dhiaidh seo dó..1791 296.
*cardálann, 1.Réitíonn
agus glanann snáith ar charda roimh fhíodóireacht,
Bhí sé sníomhte agus bhí sé cárdáilte agus chuirthí go dtí 'n figheadóir é go
dtí go ndeánad sé é fhigheadóireacht.. 1835 169. 2.(Scríobann le carda cf.*cíoradh,
*cardáil), chárdáil siad an craiceann anuas de agus thug siad droch
bhail amach air. 1579 211. dheánfad siad
á chárdáil.. Bhéarfad siad air ách uile shnáithe éadaigh a bhaint de.. agus
bhéarfad siad leofa cárda olna agus scríobfad an craiceann anuas de. 1579 222. Ba ghrach leo an cárda a thabhairt leo agus
chárdála siad thú.. 1791 295.
*carn, Sa charn
aoiligh, (in aice an bhaile, Sfh:),
Do chleamhnas in a' charn-aoiligh agus do charadhas Chríosta i bhfad ó bhaile. 420 247.
*carr, 1. Carr
taoibhe, (carr cliathánach, "sidecar"), ba dhí an gléas marcaidheacht a bhí leis, cárr taoibhe
agus beathach.. 1578 28. 2. Carr sleamhnáin, (carr gan rotha a tharraingnítí i ndiaidh chapaill), Bhí rudaí
acú a dtugad siad cárr-sleamhnain ortha - rudaí nach rabh rotha ar bith ortha..
1074 11.
*carraig, Slisne de
chloich, Shf:, Is de'n charraic an spilleac "cloch caol fada..chip of the one
block". 1184 45.
*carróir, Carraeir,
Chuaigh sé suas ar thaobh a' chárr leis an charróir agus shiúil an bheirt leofa
ná go raibh siad i Leitir Ceanainn. 1578 2.
*cárta, Cárt,
tháinic sí aníos agus cárta crodhannaí léithe agus cárta áirní. 1170 66.
*cartaíonn, Glanann (aoileach) amach as
(cró), bhí an bóitheach
cartuighthe aicí.. 472 541. tá seacht
stail istigh 'sa stábla agus char cartuigheadh é le seacht mbliana..311
274. bhí Paidí ag gabhail amach agus sluasad
aoiligh leis a' cartú amach faoi'n eallach.. 1170 61.
*cartáil, Cartadh,
Bhíod sé a' cartáil mhónadh do dhaoiní ar pháigh bheag lae. 1185 114. (á
iompar le capaill isteach ón bportach is dócha atá i gceist sa chomhthéacs)
*cartann, Coirteann (leathar), chart sé na croicne agus dhathuigh sé iad, agus rinn
sé trí seóltaí an-deasa díobhtha. 418 221.
cása, Fráma,
Bhí cumhdach ar an fhuinneóig ach bhí léirstean isteach eadar an cumhdach agus
cása na fuinneoige. 1538 72. 2. (Cása crua, (duine righin crua, "a hard case"), Rinn a maighistir amach go rabh sé (buachaill)
'n-a chása chruaidh agus gur dhoiligh a bhuaidh a fhághail. 472 34.
*cas-adhmad, cf. fgb
"rib-timbers of boat"; softwood?,
Bhí siad.. ábalta a gcuid fidealacha héin a dheánamh .. as an chas-ádhmad. 1791
47.
*casán, 1. As an
chasán, (a) (as an tslí), Chuaidh na
mrá suas ar na suigheacháin as a chasan.. 472 557. (b), (as ord de
réir béas, rialacha),
"..tá trí ceisteannaí.. agus bhéinn íontach buidheach duit dá mbeitheá
ábalta iad a fhuasgladh". "Bhail mur bhfuil tú as casán.. agus má tá
níl neart air." 1538 120. 2. Ar an chasán, (ar an aistear), Stop siad
ins a' teach .. ar stop siad.. agus an bheirt ar a gcasán 'un Oileáin Úir. 1538
62.
*casann, 1. Tugann
ar ais (ón marbh), 'sé nach
gcuirfeadh suas d'a ghloine dá gcastaí beo arís é! 1170 408. 2. Dá gcasfaidhe buinte í, "If
only she (turf) were cut". 420 264.
3. Cuireann ar mhíthreoir, Tá an diabhal ag gabháil á tabhairt duit ceocu atá
siocair agat nó nach bhfuil. Casfaidh sé thart thú.. 1791 469. Mallacht:
go gcasaidh an diabhal thú.. 1791 469.
*castáil, Castáil air,
(fritheadh, rud caillte etc.), 'áréir mar bhéas siad a deánamh an
chaoráin níos tanaíocha béidh sé (im portaigh) síos agus beithear á
chastáil air go leor go fóill.. 1791 317.
*casúr, Gléas i ngunna a
bhuaileann caipín chun an púdar a adhaint,
bhlocáil a casúr a bhí ag cur ar shiúl na n-urchar. 1791 198.
*cat, 1. Shf:
Ní chríonna an cat ná'n coimheadaidhe. 420 231.
2. Caidé an cat mara..? (maolú ar
"caidé an diabhal.."),
chuir é a'n bhrothladh amháin orthu. Caidé 'n cat mara atá sib a dheánamh
anseo.. 1538 3. 3. Ní dúirt sé cat ná mada..(focal ar bith), Níor dhúirt siad cat ná madadh le a'n nduine.. 1791
79.
*cath, Troid,
Thoisigh an cath ag an bheirt agus an scaball ar an fhear eile agus bhí sé a
tabhairt achan uile tuaim dó achan uile áit ach an áit a rabh an scaball. 1791
480.
*cathaíoch, Ina ábhar
cathuithe, tarraingteach, tá an
t-airgead cathuigheach agus leis an fhírinne a deánamh sé is gainne. 1185 532.
*cathaithe, Cathú, Bhí an chathuigh mór ar na
cárdaí agus an t-é a chaillfeadh scilling chaillfead sé leis bfhéidir go
gcaillead sé barraidheacht. 1185 185. i
dteach an óil ag cur cathaidh ort.. 1791 495.
*cead, 1. Cead
aige, (iachall air), cuir triple
airgid amach faoi'n doras, agus cead aige a ghabhail agus seifteadh dó fhéin.
1185 81. 2. I gcead do do chóta.. (maolú
leiscéalach as diúltú d'eaglaiseach), Bhail, a shagairt.. i gcead
dó do chóta sin rud nach ndeánann. 1791 83.
*céadfach, Bhí sé céudfach, "he had his
senses". 420 234.
*céaduair, A chéaduair, (i
dtosach, láithreach), sula bpóstar
sinn caithfidh mé caisleán a thógáil duit a chéad uair. 1184 572. dubhairt sé .. go gcaithfead sé a ghabhail go
bun rúta na h-oibre a chéad uair. 1538 54.
*ceaduiste, Ceadaithe,
Char cheaduiste liom sin ar dhá chéud punta, "i would'nt for £200 that
that would happen". 420 224.
*ceaig, Bairrle beag adhmaid, Fuair sí ceig
"Jin" 'un toigh.. 310 333.
*cealdrach, Ainniseoir, meatachán, Caidé atá tú a dheánamh
caithte annsin 'do chealdrach
shalach.. ? 1185 609. "Duine gan
mhaith, go minic cladhaire (a coward)" 1184 113.
*cealgaire, "A cheat, a knave". 1184 113.
*cealgann, Bréagann (chun
codlata), leanbh aige ar bhacán a
láimhe agus é á chealgadh.. 472 483.
..mhoithigh sé'n páisde ag caoineadh agus bí'n mháthair ag cealgú an
leinbh. 311 419.
*ceamach, Giobal, balcais, bhain daoithe an báinín agus chuir sean-chiomach
thart oirthí.. 472 164.
*ceamachán, Duine gioblach, Ciomachán, "duine anasta a mbíonn achuid
éadaigh cifleogach bratógach." 1184 115.
*ceangal, Stopadh,
plúchadh sa chóras anála de bharr tinnis,
Bhíodh sean-mhrá ag cognadh gáirleóige fosta dá mbéadh ceangal ar bith orthú
fá'n ucht. 1185 408.
*ceangaltán, Feistiú,
Thug siad leofa dhá thaobhán maide de chuid an t-soithigh agus bhuail siad an
clog amach as an ceangaltán a rabh sí ann.. 1538 87.
*ceanglaíste, Ceangailte,
Bhí pónaí ceangluíste i gcionn a' toighe.. 1184 478. Nuair a bhí an teach (an díon) ceanglaoiste..
1185 58.
*ceann, 1. Ceann maith, (soláthraí, caomhnóir maith),
caithfidh tú 'do chionn maith do na stócaí, agus a bheith comh cúramach dá
dtaobh daofa agus atá tú fá do nighean fhéin.. 1184 450. Bhí sé 'na chionn mhaith do'n bhó.. thug sé
neart le h-ithe daoithe.. 1185 496. Bhí
na comhursanaí 'na gcionn an-mhaith daobhtha, ach bhí an bainne comh gann nach
dtáinic leóbhtha sáith an pháisde fhéin a thabhairt daobhtha. 1170 169. Bhí nádúir bean-ghlúin aicí, agus ar an
ádhbhar sin bhí sí 'n-a ceann an-mhaith dó pháistí. 418 255. 2. Ceann
na láimhe, crobh na láimhe ón rosta anuas), bhí mé a' tarraingt
ariamh ariamh gur tharraing mé ceann na láimhe de. 1184 415. 3. A
cheann a ligean leis, ((a), a rogha bhealach a ligean leis, ligean dó a
bhóthar féin a thoghadh), tá each caol dugh dubh agam.. agus má
bheir tú leat í ar maidin amárach agus a ceann a leigean léithe.. 1185
591. (b),
scaoileann saor), caithfidh tú
fanacht annsin go leigidh mise do cheann leat. 1185 560. 4.Ceann na
cisteanaí, an tí (an taobh is sia siar ón tine), bhí siad comh cúramach muirneach fá'n ghamhain agus
go rabh sé ceangailte thíos i gcionn na cisteanaigh acú. 1185 472. bhí leabaidh ins a' chlúdaigh ..agus bhí
leabaidh eile thíos i gcionn a' toighe.. 1185 507. agus iad 'na suidhe chois na teineadh a
cómhradh thuit a bearach i gcionn a'toighe. 472 201. é 'na shuí ós coinne na tineadh agus nuair a
d'amharc sé síos go cionn a' toighe.. 1578 65.
Bhí teach de'n t-sean-deánamh acú mar bhíodh ag gabhail an uair sin, a
raobh áit ródh eallaigh ann i gcionn a' toighe. 1170 61. 5. (a)
Ina chionn, i gcionn(in a fheighil, ina bhun), má sé do
thoil a ghabhail ina cionn tá obair go leór ann duit. 1184 499. Bhéarfaidh mise obair duit anois agus sílim
gur feárr duit a ghabhail ina cionn.. 1185 9
agus iad i gcionn bara-láimhe agus iad a tarraingt clocha.. 472
232. bhí sé fhéin i gcionn spáide, agus
..chaith sé amach preab créafóige... 1170 47. (b),
ina chionn, (mar luach air),
Goidé bhéadh ina chionn agat? "How much would you be wanting for him? 420
236. ©, i gcionn, (tar éis),
D'imigh siad araist ansin agus tháinic siad i gcionn na trí hoíche araist á
chuartú.. 1791 293. 6. I gcionn a chéile, (le chéile), Tá an bheirt ag gabháil i
gcionn a chéile.. agus pósfa mé iad. 1791 267.
achan uile phínn a bhfuair muid.. gur chuir muid i gcionn a chéile é..
1791 267. 7. I gcionn na spairne, (ag troid), Chuaidh an bheirt i gcionn na spáirne.. 472
349. Tharraing sé claidheamh amach agus
chuaidh sé fhéin agus Seónuigh i gcionn na spáirne. 472 689. ©, I gcionn na hurnaithe, (ag
paidireoireacht), Chuaidh sé i gceann na h-urnaighthe, agus creidim gur
dhubhairt sí sin urnaigh dhuthrachtach.. 418 258. 8. I gcionn bata, (a),(ag déircínteacht), Ní deilín na mbacach a bhéadh leó teacht na h-oidhche,
/ Agus ar maidin arís iagus chuaidh sé fhéin agus Seónuigh i gcionn na spáirne.
472 689. (b), (ag troid le bata), .. é
fhoghluim i gcionn a bhata comh cliste leis fhéin.. 472 691. (c ), I gcionn na
hurnaithe, (ag paidireoireacht),
Chuaidh sé i gceann na h-urnaighthe, agus creidim gur dhubhairt sí sin urnaigh
dhuthrachtach.. 418 258. 9. Ag gabhail i gcionn an tsaoil, (ag socrú síos sa tsaol, ag pósadh), tá an t-am agaibh-se.. a bhéith ag
gabhail i gcionn a' t-saoghail, agus imthigidh agus cuartaigidh mrá daoibh
fhéin.. 1185 578. A Mháire.. sílim go
rabh an t-am againn a bheith a baint as amach agus a ghabhail i gcionn a'
t-saoghail. 1170 49. 10. Oíche cheann
féile, ..féasta, (an oíche roimh fhéile ),
Tháinic Oidhche Shamhna.. "Tá anocht oidhche cheann féile.." 1185
440. oidhche Shamhna nó Oidhche Nodlag
nó oidhche cionn féile mar sin.. 1170 43.
B'annamh a bhíodh tae nó arán ag daoiní amach ó oidhche Chinn Féile..
1170 394. oíche ceann féasta a bhí in
oíche Shamhna.. 1835 53. 11. Chionnus, (de chionn is.. toisc..) , bhí sé
annseo anuraidh a' dréim go rachainn-se leis, agus chionnus go rabh mise a'
coinneáil cuideachta leat-sa.. ní rachainn leis. 1185 512. ní ghlactha fearg liom.. chionnus uad a dhul
ins a t-seascain.. ? 472 32. Chuaidh
siad a dh'éad léithe sa bhomaite chionnus go rabh sise 'na suidhe ní b'fheárr
ná bhí siad héin. 1538 45. thoisigh
ansin an marbhfach idir na hAlbanaigh agus idir na Gaeil iad héin chionnus gur
marbha an péas seo. 1791 145. 12. Faoichionn, (istigh sa), 'ach fuile cineál tramp a
bhfuil fá chionn an bhaile.. 1185 525. 13.
Díon (tí), nuair
a chuir siad ceann ar an chaisleán ..1185 582.
.. go rabh croc óir i gcionn a' toighe.. 1185 46. 14. Taobh uachtarach, bhí
béim mór amach .. chuaidh sé amach ar chionn an bhéim.. 1185 582. 15. Ag cur in cheann, (ag
cur leis, á mhéadú), Nach mór a' lán óir atá ins a chóthra
sin." "Is mór.. dá mbeithfidh a cur ina cheann.. 310 83. 16.(a),Ceann
(+ ai.), (.. amháin), dá mbéadh ceann
eallaigh agatsa..(i.e. dá mbeádh beithíoch agat..) bhí sí ábalta
sin a chur chun báis.. 1791 101. .. má
bhuaileann tusa ceann eallaigh leis an dealgnach go rachaidh sí a mhún
fola..1835 159. (b), Dá cheann (+ ai.), (dhá, beirt), D'imthigh seisean agus
an dá cheann capaill.. 418 71. 17. Dhá cheann air.. (as
a mheabhair), Síleadh dhá chionn a
bheith air, "he was thought to be mad". 420 221. 18., Ceann
urra an tí, (fear an tí),
choisreachochadh ceann urraidh an toighe agus déarfad sé an paidrín..1835 191. 19 Dhá
cheann ar an spéir, (ainm air) dhá short chomhartha sa spéir lena n-aithnithí
athraithe san aimsir, cuid acu sin a
bhí ábalta innsint caidé a bhí ag gabháil a theacht.. Bhí dhá chomhartha acu
ins a' spéir ná mar adeiread siad héin bhí dhá cheann ar a spéir. Bhí fhios acu
.. cén ceann den spéir a rabh an ghaoth mhór seo a gabháil a theacht.. 1835
285. ..caidé 'n dóigh a rabh siad ábalta
an dá cheann seo a aithne. D'innis mé duit go rabh ceann ar a' spéir níos
leithne ná an ceann eile ná rabh sé leath comh leathan ná leath comh reamhar..
ná leath comh fada, agus bhí siad ábalta baint amach as sin.. ar fead fhad agus
bhí an stoirm sin ag gabháil a mhairstin.. 1835 286. +:*cúl
*céanna, .. dubhairt sé gur a solus. "Sin a
nidh cheádna, " arsa seisean. (.i. .. an rud ceart, an freagra ceart).
*ceannaíonn, 1. Is
daor a cheannaíonn sé é.. (is ábhar mór
aiféala aige é), cá bith áit a rachaidh tú a choidhche bí cinnte
agus bí i leith na mban ná mur rabh b'fhéidir gur daor a cheannochtha é. 1184
372. Ó is daor a cheannuigh mise sibh!..
Is truagh a thug cead daoibh é a fhágáil faoi bhallaí mo thoighe ar chor ar
bhith. 1170 414. 2.(R.ch.
ceannaíste), Tá leath
*ceannaireacht, Ceannsú, fáil bua ar, bhí muid a' deánamh nach rabh dhá chloigeann
déag fear ar bith i n-éirinn ar an uair 'e lá atá ann a dheánfadh muid a
cheannaireacht, agus an uaisc na caorach sin a tháinic aníon ó'n doras ní rabh
fear ar bith againnr ábalta í a chur arais.. 1538 121.
*ceanntarrnocht, Ceann-nochta, í ceanntárnocht costárnaocht, agus gan mórán fá n-a
corp.. 1185 353. d'imthigh sé a'n
mhaidin amháin le teacht a' lae ceanntárnocht costárnocht, agus 'na throscadh..
472 458.
*ceannurra, Suíste, fear
ceannais, ní rabh cead ag na
ceannurraí duine úr a chur a dh'obair.. 1579 231.
*ceanramán, 1. Cearnamhán(?), fios a fhagháil caidé 'n seórt
báis a fuair an ceanramán.. 1184 408. go
dtiocfadh leis innse do cé a mharbhuigh an ceanramán. 1184 410. 2.Bithiúnach,ainniseoir, mur tú an ceanramán beag a thug an
trioblóid domh-sa.. 1185 568. Arú a
cheanramáin an diabhal! 1538 130.
Ceanramán, "Duine gan mhaith, aindeiseóir ceathardha. " 1184
113. 3. Titim ceanramáin, (titim an-obann), deir siad go bhfuil tuitim ceanramáin ar oidhche
fhoghmhair go dtuiteann sé i bhfaiteadh
na súl.. 1538 109. cf. *cearlamán
*ceap, Ceap an dorais,
tairseach, bhuail sí a ladhar ar
cheap dhoras a' room.. 310 19. bainfidh
an Daitheach Beag a ceann duit ar cheap do dhorais fhéin le tuath.. 310 48.
*ceapaire, Canta aráin
(agus im air, mar lón bóthair),
shuidhead siad ag na machaireacha agus d'ithead siad na ceapairí.. 472
398. cé bith méid ceapairí a bhéadh
fágtha d'ólfaidh an deoch agus d'íosfaidhe an chuid eile de na ceapairí.. 472
399. nuair a bhéas an maistriú buailte
agam.. cha bhíonn oiread ime ins a teach agus a dheánfas ceapaire dúinn. 1835
205.
*ceapann, 1. Bailíonn
suas, sábhálann, ceap an fhuil agus
bíodh an fhuil agat.. agus cuimil an fhuil.. 472 154. mharbh sé coileach agus cheap sé a chuid fola.
1578 55. .iomaireacha móra leathan.. Bhí
siad sin comh leathán le páirc thalaimh, agus chá rabh deor fhearthanna
dtuiteadh as an aer nach gceapad siad.. 1074 6.
2. Coscann, b'fheárr
duit tuighe a chur ar do theach agus na deóra anuas seo a cheapadh.. 1170
50. 3. Beireann ar, gabhann , ceocú cheapfas tusa an
chreach nó choiscfeas tú an namhaid? 310 17.
D'fhéach an gasúr le n-a ceapadh ach ní rabh maith dó a bheith léithe (bó)..
1170 170. .. agus smaoitigh sé ag
gabháil a bheith ceapaithe ar dhóigh ínteacht aici.. 1791 476. . .iomaireacha móra leathan.. Bhí siad sin
comh leathán le páirc thalaimh, agus chá rabh deor fhearthanna dtuiteadh as an
aer nach gceapad siad, agus eadar sin agus leas fairrge bhí an talamh raithte
isteach ina chéile, agus nuair a ba cheart dó bárr a theacht air chá dtigeadh a
dhath ach moll lustáin agus súilín buidhe. 1074 6.
*cearbach, Na Cearbaigh,
Cearrbhaigh? (réaltbhuíon éigin), is
cuimhneach liom fhéin é, ar na Cearbaigh, ar a' t-seisreach, agus ar slat an
cheannaidhe agus an dá réalt a éirigheas ó dheas. 472 696.
*cearlamán, Dubhairt an cearlamán (daol) go bhfaca sé iad (Muire agus Iosef)
bliadhain 's a' lá indé. 1185 217.
*cearpantóir, Saor adhmaid, fá saorthaí agus cearpantóirí agus tóg caisleán..
1184 323. ..fuair sé saoir cloiche agus
cearpantóirí.. 1184 575. saoir chloiche
agus cearpantóirí.. 472 24.
*cearr, Dearmad, breall, Bhail sin an áit a rabh an chearr ort.. char cheart
baint do'n chrann.. 1185 376.
*ceart, I gceart, (mar
fhocal treisithe), Bhí cuid mhór i
gceart a bhruitheadh buna dreasóg agus a d'óladh an súgh mar léigheas ar
chasachtach. 1185 407. (cuid mhór - daoine- ar fad..). Gheobhad sé cuid
mhór i gceart ar na trí agus sé pighne. 1185 441.
*ceasdan, In ionad, A bheith annsin ceasdan a gul ins an arm,
"being there instead of joining the army." 420 268.
*céasla, Maide rámha, chuaidh sé héin ar an chéaslaigh, agus d'imir sé go
díon dithcheallach do dtí go dtáinic sé go tír mór.. 1538 73.
*ceasaí, Droichead,
cabhas thar bhogach; ciseach, bhí'n
cheasaigh finisháilte annsin. 311 384.
*céaslú, Iomramh,
Nuair a tháinic a' lán mara fhad leis a churrach chuir sé ar a t-snámhadh í,
agus chuaidh sé fhéin .. a céaslughadh .. 472 215.
*ceastaíonn, Tugann íde béil
dó ? ceistíonn? A bhean mhalluighthe.. ach go bé gur cheastuigh tú
mé budh é mo scéal a' scéal a bh'fhearr.. 311 430.
*ceastar, Hata béavar,
Fil:, Ceastar a t-síoda a chaith
uaisle an tíre.. 472 432.
*ceathaideach, Ceathach,
oíche cheathaideach clocha sneachta.. roimh an Nollaig. 1791 28.
*ceathartha, Gortach, sprionlaithe, ainnis, "Duine gan mhaith, aindeiseóir
ceathardha. " 1184 113.
Sprionnlóir, "Duine cruaidh ceathardha aindeiseach. A miser".
1184 175. Stiocaire, "Duine truailligh
aindeiseach, ceathardha". 1184 177.
*ceatharnach, Ainniseoir, An a' ciceáil an cheatharnaigh bhoicht atá
sa chomhnair atá sibh. 1538 3. ..de cheatharnach mheadhon aosta, a rabh
an-droch éadaigh air - cuall bratóg agus salachair.. 1343 239.
*ceatharnacht, Faoileáil thart
neamhchúramach etc., Ní thiocfadh leat
an brachan sin.. a thabhairt do mhuc indiaidh é sin a bheith a ceatharnacht
síos fá'n doras. 1185 471.
*ceathraí, Sceoin, eagla, ar mhéud agus bhí ceathraighe agus eagla air.. 311
160. ceathraighe, "fear,
confusion", 420 261.
*ceathrú, 1. Ceathrú anama, (ligean anama le duine, gan é a mharú),
go mbfhéidir go gcuirfead sé 'un báis é gan ceathracha anama ná tagall. 1184
295. muirbhfidh siad thú gan ceathrú
anama ná tagall a thabhairt duit. 1538 132.
2. Ag ceathrú anama, (ag
iarraidh trócaire), tá mé ag ceathrú anama ort. Ná marbh mé.. 1185
572. 3. (a), Ceathrú an bhoird, (cúl na deice uachtaraí ar bhord loinge), sheas sé ar
cheathramhan an bhóird go dtí go rabh siad a tarraingt comh neas do'n t-solas
nach rabh teicheadh.. 472 457. (b), Máistir na Ceathrúna,oifigeach ar bhord loinge a bhfuil
cúram an chompáis, an stiúir agus an
chomharthaíocht faoi. ("quartermaster"), Dubhairt sé le
maighistir na ceathramhna go rabh solus rompú agus iad ag 'ul i gconntabhairt.
472 456. 4. Seanroinn ar thalamh, Ba leis an rud a
dtabhrad siad ceathramh thalaimh air 'san am sin. Bhí stoc eallaigh aige air
agus é a díol cís.
1170 39.
*ceathrar, Ceithre,
bhéarfaidh mé an deich agus ceathrar duit.. 1184 307 (..£4-10-0d).
ceig, Tá sé faoi'n cheig. "Tá sé tinn de
bhárr póit ólacháin." 1184 36.
*céile, 1. Fríd-a-chéile,
(corraithe, mí-stuama san aigne),
Sgannraigh sé agus chuaigh sé fríd a chéile as miosúr. 1578 42. Chuaigh an tíarna fríd a chéile nuair a
chonnaic sé seo. Bhuail eagla é.. 1578 56.
2. Roimhe a chéile, (roimhe
sin), An lá roimhe chéile, "the day before". 420 236.
*ceiliúr, 1. Cuireann
ceiliúr ar, (beannaíonn do), Cuireadh
ceileabhar air agus d'iarr sé ar dhuine acú tarraingt air le tobaca.. 1185
558. 2.
Cuireann an ceiliúr fad leis,(cuireann fios air), Chuir siad
a' ceileabhar fhad léihe-se, "they sent for her". 420 235.
*ceilp, Luaith feamainne a dhóifí ar
áith (foinse iaidín agus potaise), Ba ghrách leo a bheith a bruith ceilpe faoi Chroc.. 1791
159. Bhruithead siad an cheilp seo agus
ansin nuair a bhíodh an cheilp seo bruite acu bhí an rud ann a dtabharad siad
an aíche air. 1791 160. bhí siad a dréim leis an tinidh seo a chur ar
obair fá choinne an cheilp seo a fháil bruite.. 1185 135.
*céimiúil, Uasal, oirirc, is bocht an áit a dtáinic tú.. fear comh céimeamhail
leat-sa.. 310 352.
*ceirín, Déantús leighis
a leagtar ar chréacht nimhneach chun é tharraingt,
bhéarfad sé amach é (dealg) nuair a shárochad sé ar cheirthín ar bith
eile sin a dheánamh. 1185 29.
*céirseach, "Duine dorcha croimshlinneánach a
mbéidh glór píochánach géar aige". 1184 113.
*ceirt, Balcais, ball
éadaígh, Chaith fear a cheirteacha go
dtí n-a léinidh.. 472 556. Chá mbíonn
a'n lá a gcuirfidh sé a cheann ina cheirteach
nach gcosnochaidh sé oiread airgid.. 1185 353. (..aon lá a gcuirfidh
sé a chuid éadaigh air, aon lá ar bith..)
*ceirteog, Seál, scairf, Chuir sí an chirteóg a bhí ar bhean a' tincléirí ar
a guaileacha.. 310 365.
*ceirtlín,Déanann ceirtlín de, (déanann
meall ar an urlár de le buille),
rinn sé ceirtlín de Mhaolmuire faoin'n tábla, agus d'imthigh 'na rith. 1538 75.
*ceisteoireacht, Ceistiúchán,
nuair a bhí an ceisteóireacht uilig deánta chuaidh an dá phéas amach ar an
doras. 1538 53.
*ceithearn, Ceithearn
coille, (buíon robálaithe coille), ceárn
coilleadh atá annseo.. agus níl fhios ag a'n nduine cá bhfuil siad a baint
faoi-fá.. 472 554. go rabh Eoghan Ó
Baoghaill seo ins a cheárn choilleadh.. 472 558.
*ceo, Tá dath a' cheo a' teacht ar Mhicheál, tá
codladh a' teacht ar 1184 26.
*ceo-bháisteach, Báisteach éatrom
ceofránach, Bhí oidhche
réab-gealaighe ann agus é ag ceó-báisteach. 1185 222. (ceo-bháisteach + réabghealach??)
tráthnóna amháin ceó-bháistigh bhí an fear a ba sin de na gasraí amuigh.. 1170
169.
*ceolán, "Duine a mbíonn buaidhreadh inntinne
air; páisde a bhéadh i dtólamh a caoineadh; a bore fosta." 1184 113.
*ceolann, Canann (amhrán), Béurla a ba mhó a
cheólad siad. 1791 45. "Baicle
daoiní le chéile i dteach an áit a gceólfadh duine thall is i bhfos
abhrán." 1184 69.
*chiacais, (Agall iontais), a thiarcais, "Ó chiacais o!" adeir sí, "a
bhfuil tú pósta?" 1184 362. Bhail a
chiacais o! .. tá sé ag cur na seacht n-íontas orm..1184 556.
*chugainn, Chugainn
liom-sa, (téanam ort), Chugainn
liom-sa, "Come with me". 420 237.
*chuig, Ligeann i luí
chuig, (ceadaíonn collaíocht le), Dá
leigtheá mise i luighe chugat anocht.. 472 477.
*chuige, Cúis,
Sé'n chuige a h-ainmnighead Ballywhorisky.. 420 237.
*cíabhach, Ciabhach eadra, (staicín
áiféise), Ná déan ciabhach
adartha díom annseo! .i. Ná coinnigh mó sheasamh i bhfad gan 'ghroithe mé
annseo... Rinn tú ciabhach adartha de. .i. Mar adeirtear i dTeilionn: rinn tú
seóin sincín de! 1184 44. Bhí sé na chiabhach eadara aici. " bhí sí ag
magú air." 420 214.
*ciafart, "Duine atá fágháil níos mó n'á chuid
ranna de thrioblóid an t-saoghail; duine a bhfuil buaidhreadh inntinne
air." 1184 113.
*ciall, 1. Shf:,
Ní h-ionann ciall do achan dís mac agus ní dual do theughlach a bith gan
uachtaran a bheith orthu. 420 215. 2.
Thaire n-a chiall, (as a mheabhair), Thara na chiall, "insane". 420 250.
*cian, 1. Tógann
cian de, (baineann buairt, imní dhe),
thógad siad cian dá chéile ar achan ndóigh.. 1074 9. 2. Na cianta coimhíocha, (thar lear, san imigéin), D'imthigh
siad uilig seo ins na cianta coimhthigheacha agus char phill siad ariamh ó
shoin. 1074 16.
*cianach, Cnáimhseálach,
Bhí sé iontach cianach, agus é i gcómhnaidhe.. a strioncánacht chaointe. 418 256.
*cianóg,
*cíapálaí, Ciapálaidhe, "duine atá i dtólamh i
n-imreas le duine ínteacht eile; duine a bhéadh a baint a mhí-thapaidh as duine
ínteacht". 118 113.
*cíapar, Féar garbh a
bhainfí ar an sliabh; "cíbfhéar"?,
ba ghrách leo a ghabháil suas go dtí a croc agus rud a bhaint a dtabharad siad
ciapar air fá choinne an tríomhú cuid den bhárr a bheith sábháilte acu fá
choinne an Gheimhridh. .. bfhéidir go mbainfear siad naoi ná deich 'e mhálaí agus
fiche den chíapar seo. Bhéarfad siad anuas a' ciapar seo agus dhéanhaí cruach
de sin agus má bhí fiogacha glasa ar bith le fáil dhéanhaí leár de sin agus don
chíapar seo.. 1835 89.
*cíaplach, Cíbleach?,
thóg sé rud eighinteacht amach as tumóg mhór chiaplaighe agus fraoigh. 311
80.
cíb, Dioc,
Cíb ortha mar chearca.. mar daor orm-sa iad. 1170 396. (mallacht orthu..).
*cíbeálann, Cuireann
sceallán, ..in n-am go leor a bheith a cibeáil na bpréataí. 1184
17. a mbéadh scoilteáin cibealta dá
rachadh an t-eallach fríd sin chuiread siad amudha é.. chuirfead siad aníos na
scoilteáin, agus bheadh a giota beag préataí sin amudha ansin. 1835 264.
cídeog, Sórt cába in
aghaidh na síne, B'fheárr duit a buachailleacht bó / Do bhata ann do
dhórn agus cídeóg ort.. 472 492. bhí
bean dhóiúil 'na seasamh lena thaobh.. Bhí cideog uirthí agus d'fholuigh sé'n cideog i i
gcruach an arbha.. 311 109.
*cífleachán, "Duine amsgaidhthe. One who dresses in
tattered clothing". 1184 113.
*cífleog, Piseog: An
Chifleog Bheag, (giobal dearg a chuirtí i gcluais bheithígh), An bhfaca tú iad ariamh ag cur giota beag de éadach
dhearg i gcluas eallaigh.. ? Chonnaic mé iad á dheánamh seo - mar adeiread siad
héin leis an chifleog bheag.. 1835 405.
*cífleogach, Gioblach,
Ta droch-triubhas éadaigh air. "níl sé déagh éadaigh; tá a chuid éadaigh
cifleogach." 1184 48. "Duine
bratógach cifleógach atá i dtólamh i ngéibheann agus i dtrioblóid.." 1184
103.
*cígilt,Mothú néarógach
sa chneas a spreagtar le bogchuimiltó teagmháil agus a tharraingíonn gáire,
míshocracht nó corraí., thoisigh sé a
chur coigilt i mbonnaí a cuid cos - bhí sé costárnacht ar ndóiche.. 1170
438.
*cígire, Bhí scoil Gaedhilge ag toighe Eóin Coyle..
Thigeadh cigire chuca le sgrudú a chur orthú. 311 93.
*cíncíseach, Mí-ámharach?, Cailín a bhithear a phósadh Dia Luain, agus
ní rabh sí sasta de'n lá. Seo mar dubhairt sé é: An Luan cingéiseach , an
Mháirt Scathrannach, an Cheadaoine Choimseach, Diardaoin Dálach, agus fanfaimid
go dtí amarach -Dia hAoine. (Sean-chaint). 1184 22.
*cíne, Treibh, muintreacht, a
chónaíonn i gceantar a bhfuilsinsreacht choiteann orthu agus an sloinneadh
céanna, 'iarr sé gan cineadh
Mhac Amháin éireacht a choidhche níos láidre i nGaoith Dobhair.. sin a bhfuil i
nGaoith Dobhair do'n chineadh sin, teaglach amhaín. 472 293.
*cíneál, Talamh maith
féaraigh, chuirthí 'chruic iad, agus.. Nuair a thiocfainn 'n bhaile
annsin bhéarfainn na ba ar an chineál arais go dtí an oidhche. 1185 117. (..ar
ais go dtí an cineál..).
cíoch, Mama,
caith na h-úbhlaí.. agus crág é faoi'n
chioch má thig leat leis an ubhall.. 311
304.
*cíolartán, Ciollartán, "duine beag íseal anasta -
a bhéadh an-dearmadach de ghnáth." 1184 115.
*cíoncam, Gála, scar (?
<income?), díoladh i
*cíonntaí, 1. Milleán,
Nachar dhath dona cionntaighe-san é, "that it was none of her fault".
420 348. Bhail.. goidé chionntaigh a
bhéas leis na neithibh sin. 1791 229. 2.,
Cionntaí le, (milleánach le, siocair le), caidé tharlaigh dé ná caidé a ba chionntaigh leis na
tinteacha móra.. 1791 458.
*cíontach, Ceanúil,
Ciontach ort, "fond of you". 420 261.
*cíoradh, 1. Bhí mo bhun is mo chíoradh agam
fhéin, "Bhí barraidheacht de mo ghroithe fhéin ag cur bhuaidheartha
orm." 1184 33. 2. Feannadh le carda
olla, cloch (pionós ag naMolly Maguires), ba
é an "cíoradh " an pionús a ba choitíanta.. hainfí de achan snáithe
éadaigh ansin isteach go dtí'n craiceann, agus bhíodh cárdaí na holna leosan
agus thoisíod siad air go scríobad siad an craiceann anuas de. 1579 204. ba lúide an cás dá ndéanad siad cúis le cíoradh
Uí Mhaoilchiaráin. 1579 211.
*cíorann, Scríobann, feannann cf. *cíoradh, gur chíor siad ó hun go
bárr é leis an chloich. 1579 208. Bhain
siad de an t-éadach agus chíor siad é leis an chárda.. 1579 214.
*cíorrthamach, Easpaitheach,
mácalach, cf.ciorrú, cithréim fgb, ní
rabh díoghbhail ar bith sláinte air siúd is go bhféadfad sé a bheith
ciorthamach ar dhóigheannaí eile. 1184 26.
Rúineach, "Duine aosta ciothramach
creapáilte." 1184 157.
*cíotach, 1. Cearr,
D'fhiafruigh sé goide bhí ciotach. 311 266.
Goidé bhí ciotach leó, "what was the matter with them?", 420
237. 2. Contráilte (i bpearsain),
Shíl siad an táilliúr ró-chiotach agus ró-chonafach agus ní leigfead siad
isteach an órdú (AOH) é. 1170 57.
*cíotachán, "Duine ciotach nach dtig leis rud ar
bith a dhéanamh mar dhuine eile. A lefthanded person fosta." 1184
115.
*círc, Cill,
"kirk", rinn Colm Cille
teach pobail agus d'fhág sé cloch uaithne astoigh ins an t-sean-roilig agus tá
cloch uaithne eile os cionn na circe ann.. 472 463.
*círcín, Circín agus tae bán, "Salann is bainne
- ánlann le préataí". 1184 96.
*cíth, Cioth cúir, cúr
ag éirí faoi thosach nó dheireadh báid, Bí sé ag cur cioth cobhair i
n-íochtar agus cioth cobhair i n-uachtar.. 1184 297.
*cíúnadas, Ciúnas,
Bhí seisean thíos nuair a tháinic an ciúnadas (san aimsir).. 1791 262.
*clabaire, "Duine atá i gcomhnuidhe a cainnt. A
babbler a talkative person". 1184 115.
*clabhcánaí, "Fear beag camchosach". 1184 115.
*clabóg, "Bean chainnteach". 1184 115.
*cladach, 1. Imeall na farraige, chá bhéadh a dhath thart
ar na cladaigh uilig go léir ach a scoith bhuí seo agus go fiú an
duibh-leathach. 1835 124. 2. Leac an tinteáin,
teallach, D'fhág sí an toirtín ar an chladach agus chuach sí suas na
h-aibhleogaí sa' mhullach air. 1185 463.
Tharraing sí anall na h-aibhleógaí agus an ghríosach uilig de'n
chladach. 1185 463. an naoidheanán a
fhágáil ins an chliabhán ins a' chisteanaigh ag cladach na teineadh.. 1343
260. bhí an luaith a teacht amach ar a'
chladach - an cladach a bhí thart ar an áit a rabh an tinidh acu.. 1835
63.
*cladhaire, Duine a ghlacann
eagla go furasta, meatachán,
"Duine gan mhaith, go minic cladhaire (a coward)" 1184 113.
*claíomh, astoigh i gcrói na claidhmhte seo bhí
cineál de ghiota mór cruaidhe.. fá choinne é dheánamh láidir agus bhí 'n dá
thaobh mar bhéadh scian ann. 1791 304.
*cláiríneach Duine éagumasach, rinneadh cláiríneach daoithe i n-am an fhlú mhóir..
472 421. Chan fhacaidh'n cláiríneach
beag seo a leithéid ariamh.. 311 266.
..ag innse do'n t-sean -sagart abhí 'n a chláiríneach thuas 'na shuidhe
nar bhog se seacht mbliana amach as a chaithir.. 311 330.
*clais, 1. Ceann
des na díoga a bhaintear chun iomaire a dhéanamh, Ba ghrách leofa
iomaireacha a dheánamh agus bfhéidir go mbéadh an t-iomaire sin cuple slat ar
leithead , agus bhí clasannacha ansin a bhí suas le troigh ar doimhne ná troigh
go leith. 1791 56. 2. Ag cur clais, (ag cur cré le prátaí), "Ag cur
lán moulding potatoes, ag cur clais (i nGleann Finne). 420 209.
*claitseach, "Bean nach bhfuil mórán measa aicí
uirthí fhéin. A slattern". 1184 115.
*clamh, Aicíd chraicinn
a thagann de bharr salachair nó easláinte, Sfh:
An bhean ruadh mar bhéad fuad ar chapall chluimh .. "go bhfuil sí éadtrom 'san
nádúir". 1184 20.
*clamhpaire, "Duine atá i dtólamh a deánamh
mí-ghrinn go h-áirid eadar chomhursanaí." < clampaire?
*clann, 1. Páiste
nuabheirthe, c'ainm a bheirfead siad
ar a' cheud chlann a bhéadh acu.. 311 503.
2. Tinneas cloinne, (tinneas mná
seoil), isteach na leabtha faoi chionn mrá a bhéadh i dtinneas
cloinne. 1185 345. 3. (Ag tagairt do dhaoine le sloinnte áirithe), Bhí
dream Chlainn Pháidín ábalta á dhéanamh .. Clainn Íc Shuibhne, agus chá rabh
dream Chlainn Uí Dhubhchoin..bhí dream Chlainn Uí Ghallchóir ábalta é
dheánamh.. 1791 446
*clapáil, Buaileadh: *caidear
*clár, 1. Clúdach
(anuas ar rud), nuair a fuair sé
astoigh é dhruid sí an clár air agus chuir sí an glas ar a' chórtha. 1184
375. thóg sé i leathtaoibh an seóirt
clár a bhí uirthí. 1184 561. bhí
"frock" mór air agus ghreamuigh sí cláraí sean-sáspain thiar ar a
"frock". 472 247. thóg Peigí
an clár de'n phota.. 1170 394. 2. Déanann cláraí de,(briseann suas),
Bhuail sé an stópa ar thaobh an chlaidhe agus rinn sí cláraí de. 1185 617.
*cleamaire, Taingléir,
cleasaí, ..ag tagairt dó na cleamairí
a thig eadar thoighthe a cheannacht eallaigh ar luach bheag agus nuair a
bhéarfad siad 'un aonaigh iad , iad a fágháil an-luach ortha.." 1184
16.
*cleas, Cluiche tórraimh, .. go rabh an t-am toisiú ar na cleasannaí -
bfhéidir cur thart a' chnaipe. bhí cleas eíl acú a dtugad siad Díol na Bó air..
1185 178.
*cleasaí, 1. Lúthchleasaí,
imreoir cluichí gleacaíochta, ba é
mac Fheidhlimidh an cleasaidhe a ba mhó a bhí fríotha uilig. 472 403. 2. Lúbaire, "A
twister". 1184 117.
*cleasaíocht, Imirt cluichí gleacaíochta, rachad siad amach a chleasaidheacht astoigh
nó amuigh.. 472 403. Bhí siad uilig a
cleasaidheacht agus 'sé mac Fheidhlimidh Cam an cleasaidhe a b'fheárr a bh
fríotha agus bhí sé ábalta na buachaillí a chathamh anonn agus anall.. 472 405.
*cleataire, Clataire, "duine atá i dtólamh a
cainnt fá ghroithe duine ínteach eile - go minic a baint an rubaill dá
chomhursa." 1184 117.
*cléireach, Freastalaí
aifrinn, Fuair seisean na cléirí agus thúsaigh an t-Aifionn.. 1185
304.
*cleite, 1. (Gan)
bun cleite amach ná barr cleite isteach, (an-dea-chóirithe), teach beag nach rabh bun cleite amach ná bárr cleite
isteach ach ách uile cleite a deánamh dídin agus foscaidh do'n chionn eile.
1184 478. (teach dea-chóirithe)
Tá boitheach amuigh annsin.. nár cuireadh a dhath tuighe air le seacht mbliana
agus caithfidh tú an boitheach sin a chumhdach le cluimhreach sula bpillidh
mise tráthnóna, agus má bhíonn bun cleite isteach ná bárr cleite amach ná aon
dhá chleite ar a'n ndath amháin, bainfidh mise an ceann díot.. 1185 608. (Móitíf as sean-scéal - bunús an natha?).
2. Cleite anmhachaín, (cf. cleite an
mhaotháin, "ensiform cartilage" fgb), bhí léas chleite an mhacháin aige.. 1791 173. bhí léas cleite an mhacháin aici.. 1835
200. 3. Cleite de dhuine,(duine éadrom tanaí),
"Cleite de dhuine caol éadtrom". 1184 113.
*cleith, 1. Maidí
crosach ar a chéile sa díon; rigín, cliath.
dá ngeárrad sé an crann go mbainfead sé oiread taobhán as agus a chuirfeadh
cleith an bhóitheach. 1185 373. 2. Faoi chleithan tí, (sa tigh),
mothuighim boladh an Éireannaigh bhréagaigh bhradaigh faoi chleith mo thoighe
anocht! 1185 564. 3. Cleithagus creata, (adhmaidí tí), chaitheadh
na fir cleith agus creata a bhaint as an talamh ná as na coillte. 1185
372.
*cleiteálann, Cniotálann,
agus chleiteáilead siad stocaí.. 1185 187.
*cleitearnach, Unfairt,
An oidhce shioc an íosagan agus an eascon.. bhí sí a cleitearnaighe go dtí go
bhfuair sé an oighreóg léighte os a cionn. Tháinic sí amach agus shiubhail sí
leithe..310 373.
*cleitire, "Duine beag éadtrom ar bheagan
cliabhlaigh". 1184 117.
*cliabhlach, Cliabhrach,
"Duine beag éadtrom ar bheagan cliabhlaigh". 1184 117.
*cliath, 1. Cliath
fhoirste, (cliath fhuirsithe) Bíonn iomaireacha agus drills acu.
Bíonn racán acu mar chliath-fhoirste. 311 30.
chuir sé cliath-fhoirste faoi agus cliath-fhoirste os a chionn.. 311
60. Thug sé isteach an cleith-fhoirste
agus luighe air.. 311 355. fuair siad cliatha foirste agus tharrain siad agus gan a'n toint éadaigh
air fríd na cliathacha foirste.. 1791 223.
2. Cliath
fhoirste na farraige: "An
rud adeirtear i dToraigh fá'n rud a gníos an ghaoth anoir agus anoir dtuaidh
leis an fhairrge. Comhthromnuigheann an
ghaoth sin an fhairrge mar gníos an chleith fhoirste leis an chuibhreann."
1184 93.
*cliathramán, "Duine meaithte nach mbéadh ann ach na
crámha". 1184 117.
*clibín, Luid ghruaige
shalach ghioblach, "..tar
díom", adeir sí (capall reatha), "go gcraithidh mé na clibíní
díom fhéin". 1184 405. bhí
sean-bheathadhach bán aige agus í lán clibíní uilig go léir. 472 278. Clibín, " crapan beag aoiligh a bhíon
cróchta as fionnadh bó." 420 219.
*clibistín, 1. Capall
gioballach, clúmhach, tiocfaidh
clibistín beag de phónaí amach.. 1184 404. thionntoigh sé an clibistín thart ag
an doras.. 1184 409. Bhí clibistín beag
maol odhair imeasc na mbeáthadhach.. 1185 228.
Chrom a' gasúr anuas dó'n chlibistín.. 472 114. 2. "Duine óg gan
inntleacht". 1184 117.
*cliobóg, 1. Láir óg, cá bhfuil sé seo ag 'ul leis an
chliobóg.. tá fhios aige nach gabha ar bith mise. 472 367. thuit an chliobóg marbh i lár an cheárdta.
472 367, beir ar a' chliobóig atá
'muigh.. agus bris isteach in uile chineál oibre í. 311 355. Thug sé leis cliobóg thrí mblian a bhí aige
agus chuir sé diallait marcaidheachta uirthí.. 1538 74. 2. Capall
óg, d'éirigh an searrach aníos go
rabh sé na chliobóg.. 472 722. 3.
Cliobog, "Duine amhlanta uascanta". 1184 117.
*clíoráil, Imeacht glan as
áit, ní thug sé ach ceithre h-uaire
fichead daoithe fá choinne "clearáil", í fhéin agus a mac. 418 9.
*cliseann, Bíogann,
geiteann, Chlis an madadh ruadh suas
nuair a chonnaic sé é, agus d'imthig sé giota.. 1185 28.
*clismirní, Bíogadh, geit,
cliseadh, ..nár stad sé ach a
clismirnighe amach as a cholladh ó chuaidh sé a luighe.. 1538 114.
*cliste, Go cliste, (go
pras, tapa), D'imthigh an bheirt go
cliste. Níor chaill siad am ar bith.. 1185 278.
*clóca, Sfh:
Níl san náire ach clóca, is fada ó strócadh é.1184 25.
*cloch, 1. (a), A
chois cloiche, (fá chiumhais na carraige, ..an
chladaigh), d'imir siad leóbhtha thart a chois cloiche gur ghlan
siad Cruc Fola. 472 461. (b), I gcois
cloiche, (in aice na farraige), Chá rabh an mhuinntir a bhí 'na gcomhnaidhe
thart síos i gcois cloiche comh h-olc. 1074 4.
2. Cloch an bhac, (cloch i
bpoll an iarta), D'imthigh An Siosanach go Machaire Gáthlain agus shuigh sé ar chloch
a bhac 'toigh Sheáin.. 472 308. Bhí sé
seo comh beag agus nach rabh oiread do dhoirn ann, agus nuair a bhíodh a
mháthair ag gabhail amach a dhéanamh dhath ar bith chá rabh aicí ach á chur
isteach i bpoll a' bhac.. 1170 477. 3.
An Chloch
Fhuar, an Chloch Mhéinn, chloch (a) a bhailítí um Shamhain a raibh bua
innti/iontu dar le daoine an cur fola a stopadh), Chualaidh mé fán
chloch fhuar, agus sé'n dóigh a rabh an chloch fhuar dó. Chaithfeá a ghabhail
agus an chloch fhuar seo a chuartú -cineál de chloch ghorm a bhí inntí, agus
rud eile a dheánfadh na daoine an lá sin chuartochad siad rud a dtabharad siad
an chloch mhéinn air.. Bhail chuartochad siad an chloch mhéinn, agus tá an
chloch mhéinn ar rud comh maith agus a thig leatsa a fháil má tá duine ar bith
ag cur fola ach go gcaithfeá í fháil an lá sin .. an chloch mhéinn bhéarfá leat
giota daoithe ón tSamhain sin agus bhéadh ins an teach agat - chuirfeá i
dtaisgidh é agus is cuma caidé 'n geárradh a bhí ortsa, bhí siad ábalta a ráit
na trí foclacha.. leis an chloch mhéinn seo - Naomh Seanáin agus Naomh Pádraig
agus Naomh Caitríona.. 1835 7 .. agus
nuair a leagfad siad sin ar a gheárradh a bhí ortsa, is cuma caidé 'n fhuil a
bhí ann ná dhath ar bhith eile, bhí sé ábalta an fhuil a stopadh. Agus an
chloch fhuar a raibh tú (fear béaloidis) a cainnt uirthí, bhí sin ar rud
comh maith agus a bhí ann ariamh a stopadh fola fosta, agus sé'n áit a
gcaithfeá-sa an chloch fhuar sin a rabh tusa a cainnt uirthí a chur síos ar
chúl do mhuineáil agus í leagaint ar a chraiceann agus is cuma caidé 'n pháirt
in do chorp a mbéadh fuil a teacht as bhí sin ábalta é stopadh fosta. 1835
8. 4.Cloch
mheile, (leac chloiche ar a mbuailtí an mhin..meilthe?),
Ba ghrách leo min a chruinniu.. bhí cloch mhór ann a rabh cloch mheile uirthi.
Leac mhór a bhí innti seo agus bhí rud deánta acu a dtabharad siad an cabán
air. Bhí luaidhe ar a chúl seo.. agus bhí sé 'na ádhmad agud chuiread siad an
coirce ar seo, agus bhéad siad a buaileadh ar a choirce seo go dtí go ndeánad
siad comh leathán é. ..bhí rideall
deánta acu.. 1835 322.
*clochar, Rian
sean-fhoirgnimh chlochach?, Dá
mbeitheá ag tógáil cloch i gclochair nó rud a' bith agus thú sílsteán nach rabh
sé ceart deánta nó go rabh sé uasal.. 311 17
*clochán, Cabhas,
trasna na h-abhna an áit a dtáinic sí trasna ar an chlochán. 1184 539.
*clochrán, "Duine fágtha atá tugtha do'n
chlúdaigh agus do'n leabaidh". 1184 117.
*clogadán, "Blockhead".
*cloigeann, 1. Ceann,
plaosc (ón muineál suas), tá an
oiread seo spící iarainn thart ar an bhalla gus níl spíce ar bith acú sin nach
bhfuil cloigeann fir air. 1538 7. 2. Ceann(amháin), duine, rud, Bhí a'n (*aon)
chloigeann déag páisdí ag an bháinrioghain.. 1184 414. tá a'n chloigeann déag de a'n teaglach amháin
agam.. 1184 420. bhí dhá chloiginn déag
dhe theaglach acú. 1185 79. cúig cloigne
déag.. 1185 179. trí cloigne déag a
freastal oirthí.. 472 110. Tá naoi nó
deich a chlaigne báidhte ann agus bhí sí 'sa tairngireacht go rabh dhá
chlaigeann déug báitheadh ann. 311 162.
*cloigneachán, "Duine dall-inntinneach, blockhead -
Gort a' Choirce". 1184 117.
*cloíteacht, 1. Lagachar, fanntais, Sé mo mhór bharamhail gur
ghlach sé cineál ínteacht claoidhteacht ar an chruc agus go bhfuil sé marbh..
1185 266. bhuail claoidhteacht í agus
thuit sí isteach i ndroch-sláinte.. 1343 250. 2. Lagmhisneach,
A óganaigh thapaidh ó na bíodh ort claoidhteacht / Ná cuireadh na daoine
choidhche buaidhreadh ort.. 310 341.
*clósáilte, 1. Dlúth,
Ní bhfuightheá fríd eadar dhá chrann bhí siad comh clósáilte sin. 1185
519. 2.
Clósáilte ag, do (in aice le),
Thug sé síos an sáspán agus d'fhág sí 'na shuidhe thíos clósáilte ag bun a'
dorais é. 1185 468. tá sin thuas íontach
clósáilte do Berwick on Tweed. 1791 421.
*closóid, Clóiséad,
Fuaidh sé isteach i gclosóid bhead abhí i gcoirneál aici a rabh éudach cróchta
anuas taobh 'muigh do fa choinne gan a'n duine a feiceál. 311 77.
*cluain, 1. Focail grá, plámás, Ar leabaidh gan suan go
sinfinn léithe suas / Nó go gcuirinn-se mo chluan i gcéill daoithe. 472
491. 2. Sfh:, Tiocfaidh milleadh ar chluain an Gheimhridh
1184 13. (millfear toradh an
Gheimhridh bhoig faoi shíonta an Earraigh, cf. Is ionann fás Geimhridh
agus fás na h-úire; imeartas focal idir cluain/meadow agus cluain/deception?)
*cluanaire, "A flatterer, a deceiver, a
hypocrite". 1184 117.
*cluasán, "Duine gan inntleacht, a stupid
person". 1184 117.
*cluasóg, Giota beag
éadaigh a bhainfí ó phíosa eile,
gheárr mé giota amach as córneál a froc - cluasóg bheag agus chuir mé in mo
phóca í. 1184 367.
*clúdach, 1. Clúid,
taobh na tine den seomra, Chuaidh sé suas díreach 'na clúdach agus
shuidh sé ag cionn an tábla.. 1184 556.
bhí sean-chailleach 'na suidhe thuas ins a chlúdaigh 1184 560. bhí seanduine beag.. 'na shuidhe 'sa
chlúdaigh sa cró seo. 1185 237. shín sé
an maide briste siar faoi leabaidh na clúdaigh go gcuiread sí cupla fód eile
uirthí.. 1170 397. 2. Ceann an tí?, nuair abhí na ba ceanglaiste 'sna
clúdachaí ag achan duine fa'n áit seo.. 311 280.
*cluiche, 1. Sa
chluiche.. (sa chaoi..), Sa chluiche
agus nach n-eireochad sí, "so as that she would not rise." 420
222. 2. I gcluiche báis, (i riocht an bháis), "in a state of death" 420 242. 3.Cuireann
an cluiche air, (faigheann an lámhuachtair air), Sionnach,
"Duine glic ealadhanta nár bhfurast an cluiche a chur air." 1184
167.
*cluicheartán, (?), Cluifeartán fir. 420 214.
*cluimhreach, Clúmh, cleití,
cluimhreach cearca fraoich.. 1184 462.
an éanlaithe a mbíodh cluimhreach deas smúdáilte orthú.. 1185 654. comh dubh leis an chluimhreach abhí ar an
lonndubh. 472 513. Bhí tú do chodladh
aréir.. i leabaidh chluimhrigh.. 1791 391.
Tá sé ag cur ín ina chuid chluimhrigh, ".. ag cur rud ínteacht i
leathtaoibh fá choinne na coise tinne." 1184 21.
*clupais, Clupaois , "Duine a chaitheas a chuid
éadaigh go h-anasta". 1184 119.
*cnag, Alp adhmaid, Bhí crag ar bhata an draoighean dubh sin, agus bhí
sé níos caoile thíos in a' bhun.. 1791 237.
Ba ghrách leo dhá chrag - tá fhios agat na cragannaí sin a bhíodh ar na
h-eangachaí..(snámháin adhmaid is dócha a choimeádadh na h-eangacha in
uachtar?). Chuiread siad bata isteach.. ins na poill abhí ins na cragannaí
agus sin na maidí a bhí acu fá choinne bhuaileadh na gcraiceann. 1835 167.
*cnagadán,*cragadán, Cragadán, "Duine beag cruaidh
miotalach nach luigheann an aois air". 1184 119.
*cnagán, 1. Cnag,
buille, Bhuail sé cragán ar a' doras.. 1185 572. Bhuail sé cragán ar an mhadadh a bhí i gcionn
a toighe.. 1578 66. Chuaidh sé go doras
thoigh an t-sagairt agus bhuail sé cragán air. 1170 197. 2. Alp
ar cheann bhata, thoisigh sé·air le cragán a' bhata seo agus bhain
sé an chlaidheamh de. 3. A. bh, bualadh, a
bheith siúráilte agus í chragán leis a' bhall.. 311 54.
*cnagann:*cragann, 1. Buaileann, .. camán a fhagháil agus duine ar bith ar rachadh isteach ná amach a chragadh. 1184 457. chrag fear a' chuirp fear aca agus leag sé é..472 401. an reithe a ba mhó a chonnaic sé ariamh agus é ag cragú a chinn in aghaidhe na binne. 1578 65. beireann sé orthu agus cragann sé ar an urlár iad.. 1578 66. Chaith seisean a' báll agus a' maide briste agus chrag sé í agus thuit sí.. 311 54. caith na h-úbhlaí.. agus crág